NOTES LEXICOGRAPHIQUE S SUR LE S RECETTES M?DICALES DU HAUT MOYEN AGE PUBLI?ES PAR LE D' H . E . SIGERIS T INTRODUCTIO N M. le Dr Henry E . Sigerist, qui est actuellement titulaire de la chaire d'histoire de la m?decine ? l'Universit? de Leipzig, a publi ? en 1923, alors qu'il ?tait o privat-dozent ? l'Universit? de Zurich , un volume in-40 de v1r220 pages intitul? : Studien und Texte zur fr?hmittelalterlichen Rezeptliteratur, qui apporte une important e contribution ? la lexicographie du haut moyen ?ge x. A. la suite d 'une courte pr?face, on y trouve (p . 1-16) une intro- duction intitul?e : Ubersicht ?ber die Rezeptliteratur im klassische r Altertum. Vient ensuite (p. 17-167) le texte de sept antidotaire s ant?rieurs ? l' ?cole de Salerne, embrassant une p?riode d 'environ cinq si?cles, de l' an 600 ? l'an 1000. Le texte est suivi d'une ?tud e comprenant quatre chapitres (p . 168-186) consacr?s ? la forme et au contenu des antidotaires, aux formules m?dicales, aux maladie s et ? leur traitement, aux sources, puis d'une ?tude compl?mentaire sur les antidotaires de l'?cole de Salerne et sur leurs sources . Le volume se termine par quatre index alphab?tiques portant sur le s noms propres, les recettes, les mati?res m?dicales et la bibliographi e (p. 197-220) . M. le Dr Sigerist: n'a abord? que tr?s rarement les question s 1 . Leipzig, Verlag von Johann Ambrosius Barth . Ce volume forme le fascicule 13 de la collection intitul?e : Studien zur Geschichte der Medizin, hgg. von der Pusehmann-Stiftung an der Univereitiit Leipzig . Redakteur : Karl Sudhoff. BULL . DU GARCE . 1929 98 ANTOINE TFIOMAS . grammaticales et lexicographiques que soul?vent les textes qu'i l a publi?s, parce qu'il n'avait pas le m?me but que le pr?sent article , mais nous (levons reconna?tre que l ' ?rudition m?dicale dont il a fait preuve d 'un bout ? l'autre de son volume a singuli?rement facilit? notre t?che. Dans l '?dition, les antidotaires sont num?ro - t?s de 1 ? 7, d'apr?s l'ordre chronologique des manuscrits utilis?s . Pour plus de clart? dans nos renvois, nous d?signerons ces manus- crits par des lettres capitales, de A ? G . En voici l'indication, ave c un r?sum? des d?tails donn?s par l '?diteur sur chacun d ' eux : A (= 1). ? Antidotaire de Londres, ms . du British Museum cot? Harl. 5792, fol . 273 v?-276 vo ; vue-viii? s. B (= 2) . ? Antidotaire de Bamberg, ms . de la Bibi . de Bamberg cot ? L. III. 6, fol. 45 vo-93 r? ; txe-xe s. ; copi? en Allemagne . C (= 3) . ? Antidotaire de Reichenau, ms . de la Bibi . de Karlsruhe cot? Augiensis CXX, fol . 1-18 ; txe-xe s. D (= 4). ? Antidotaire de Berlin, ms . de la Bibl. de Berlin cot? Phi- lippicus 1790, fol . 37-39 et 70 vo-77 vo ; Ixe-xe s. ; a fait partie de l a biblioth?que des J?suites au coll?ge de Clermont, A Paris, et a ?t ? ?crit dans un monast?re fran?ais . E (= 5). ? Antidotaire de Saint-Gall, ms. de la Bibl. de Saint-Gal l cot? 44, fol . 228-260 ; ixe s. F (= 6). ? Antidotaire de Glasgow, ms . de la Bibl. de Glasgow cot ? Huntei . T. 4. 13 ; Ixe-xe s. ; ?criture lombarde, langue tr?s vulgaire , abondant en romanismes. G (= 7). ? Antidotaire de Cambridge, ms . de l' Universit? de Cam- bridge cot? (1567) G. g. V. 35, fol. 427-v e-431 vo ; xte s . N'ayant pas vu les manuscrits, nous suivons le texte de l' ?di- teur, mais nous indiquons, ? l ' occasion, les corrections qui nou s paraissent devoir y ?tre apport?es . Bien que pr?occup? surtout d e lexicographie, nous avons parfois relev? certains ph?nom?nes pho- n?tiques et morphologiques, sans pr?tendre ? faire un d?pouille - ment linguistique complet . D'une fa?on g?n?rale, notre attentio n s' est surtout port?e sur les rapports de la langue des antido- taires avec le grec et le latin classiques, d 'une part, avec les langues romanes, de l ' autre 1. Dans nos notes, les initiales R. E. W. d?signent le Ronzaniscltes etymologisches Wbrterbuch de M. Meyer-L?bke, fr?quemment cit?. 1. Nous esp?rons pouvoir consacrer prochainement un article A un recueil analogu e publi? en 1925 par le D r Julius Jiirimann sous Io titre de Frehnzittelallerliche Rezeptarien, et dont nous devons la communication A M. le D r Sigerist . NO'I'RS LEXICOCRAPIIIQUES . 99 Ab, ? avec ? Antidotum diamacir. . . : ab una potione sanatur, A, p . 20 ; cf. B, p. 36 (impr. sanatus) . ? Oleo canetino. . . : quoquis ab igne molli, E, p. 97. ? Malaima quadrigaria . . . : soluis totum ad carbonis et in mortario ab species teris, F, p. 131-132 . Cf. Elise Richter, Ab im Romanischen (Halle, 1904) . Abstum ? : Caput ne abstum condolescat, F, p . 141. Acanus, c panicaut Acani radices semen, F, p. 102, li. 2. Transcription d'dxavo?, relev?e dans Pline par le Th. ling, lat. Ce mot ne figure pas au Verzeichnis . Acidiscere, ? devenir aigre ? Antidotum theudoritum . . . : quibus esca acidiscit in sthomaco , D, p . 69. ? Antidotum gyra. . . : quibus acidiscunt in sthomaco, ibid., p. 70. D?riv?, non attest? ailleurs, d'acidus ; cf. ci-dessous acitiscero. Acitiscere, ? devenir aigre ? Antidotum Theodoritwn . . . : quibus esca acitiseit in sthomach o D, p . 73. D?riv?, non attest? ailleurs, d'acetum influenc? par acidus. Le Th. ling. lat. mentionne acetascere (I, col. 377, li. 38) comme syno- nyme d'acescere, mais il oublie de lui consacrer un article ; cf. ci-dessus acidiscere, dont acitiscere peut n'?tre qu'une mauvaise transcription, les scribes employant souvent t pour d. Acofnipo ? Antidotum adrianion. . . : matis atici uel aeofnipo, F, p . 100. Ad avec l'infinitif : Catarticum . . . : das ad bibere, E, p. 90, li . 6. ? Medicamen quod dicitur gallieni. . . : longum es[se]t ad prenotare, F, p. 142 . Voir quelques exemples de cette construction, Th. ling. lat., I, col. 559, li. 61. Admolentus`t Oxira crocirca . . . : cum ,luerit resolutum et admolentum, C, p. 58 ; cf. B, p . 39 quando auteur am.olen tuerit. Fautes de scribes manifestes ; mais comment corriger? 100 ANTOINE THO 31AS . Adosent? : Antidotum pastillicon (n? X) . . . : epatori . . ., boni absent, F , p. 101. Aduersus, ? ? la mesure de ? : Item antidotum acharistum . . . : da bis aduersus taris unius cuiusque, D, p . 76, ? Antidotum ad tipos omnes. . . : dabis aduersus fabe, F, p. 1.09. ? Antidotum quod inmuralle dicitur. . . : da bis aduersus magnitudinis fabe, ibid . ? Antidotum acaristuin . . . . dabis . . . aduersus nocis ponticas, ibid ., p. 110. ? Antidotum ad eos qui lapides abent . . . : da bis aduersus magnitudinenz nucis maiores , ibid. A1bula, a tache blanche [dans l'ceil] ? : Ad albulas in oculo, E, p. 99. Le latin classique dit albugo en ce sens . Le diminutif du lat. al bus, substantiv? au masc . et au f?m ., n'est connu dans les langues ro - manes que comme nom de poisson (fr. able, etc.). Albus spinus, ? aub?pine ? : Potio quae utenda est . . . : poma de albo spino, G, p. 164. Exemple ? retenir comme attestant le passage de spinus au genre masculin, que connaissent la plupart des langues romanes , soit pour le substantif employ? seul, soit pour ses compos?s , notamment aubespin, aub?pin (anc. fran?. et fran?. dial., proven- ?al, etc.), et espiaub (b?arnais). Albutium, ? asphod?le ? Emplastrum prouatissimo . . . : as f udelli radice id es[t] albutlo qui in monte naseitur, A, p. 19. Cf. l'art. albucium du Th. ling. lat. Alenare, ? respirer ? : Antidotum tiriaca. . . : facit. . . artotonicis quia [= qui] nec alenare uix possunt, F, p. 113. Lat. class. anhelare. La m?tath?se de anhelare en alenare, qu i explique les formes romanes, se trouve ainsi attest?e, et il n 'y a plus lieu de marquer alenare d 'un ast?risque comme le fait Meyer- L?bke, R. E. W., n? 473 ; cf. ci-dessous alenitus. Alenitus, alentus, a essoufflement ? (cf . ci-dessus alenare) Sotera. . . : alenitum enim et omnem asmam curat, B, p. 25-26. ? NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 101 Antidotum ygia . . . : ad alentum, ad dolore matricis, ibid ., p. 28. ? Antidotum tiriate . . . : facit et ad alenitum et ad epilentia, ibid., p. 29 . ? Antidotum filoniurn. . . : ad suspirio et ad alonitum, F , p . 104 . Lat. class. anhelitus . Diez tire l'esp. alentar, aliento, de alenitus , pour anhelitus, mais la diphtongaison de l'e ne peut se concilie r avec l'e long du latin ; c'est pourquoi Meyer-L?bke, R. E. W., no 4000, propose un type non attest?, `halentare, qu'il rattache ? halare, mais sans expliquer pourquoi il est en -ent-, et non en -ant- comme le voudrait la morphologie r?guli?re . Alipiados`l Antidotum hydragogum . . . : allpiados, petroselinu, C, p. 43-44. Alix, ? ?peautre e : Miracopum pro apantemas . . . : colafonia. .., alix, feci uini, F, p. 141-142 . Transcription, non attest?e ailleurs, d '&)A, lat. class. alita. Alla, ? ann?e ? : Unguentum calasticum . . . : bettonica, alla, bislingua, F, p . x.25. Cf. Isidore de S?ville, XVII, 11., 9 : ? infida quam alani rustic i votant e, et Meyer-L?bke, R. E. W., n? 305. Le Dr Sigerist a im- prim? alla bislingua et oubli? de relever alla dans son Verzeichnis. Alsus? : Antidotum niera . . . : facit ad lepr'osus, ad alsus, id est qui uari i sunt, B, p. 25. Peut-?tre faute de scribe pour alsus, latinisation d'?),p6?, propre- ment, ? blanc ?, appliqu? ? une vari?t? de l?pre ; cf. l' art. alphos d u Th. ling. lat. Amalites ? : Notia gera galeni . . . : I uuat et amalitibus, B, p. 34. Ambar, e ambre ? : Confectio timiame . . . : museo . . ., ambrr, E, p. 89. Mot emprunt? ? l' arabe (cf. Lokotsch, Etym. W?rterb. der europ. W?rter oriental. Ursprung, no 78), dont le Th. ling. lat. cite un exemple unique, de date ind?termin?e, tir? des Carmina epigra- phica, ?d. Buechler. 102 ANTOINE THOMAS . Amblyopiaetts, ? atteint d 'amblyopie ? : Antidotum gera galieni fortissima, que tacit. . . spleneticis, am- bliopiasis (sic), C, p . 44. Amblyopia (= 4.6).uc,?s?a) se trouve dans Cassius Felix et dans deux gloses du Corp . gloss. lat., III, 597, 40, et 599, 49 ; le d?riv? n'est pas attest? ailleurs . Amenticus, ? d?ment ? : Litargicis quos amenticos uocant, F, p. 153. D?riv? d'amens. Le Th. ling. lat. ne rel?ve qu'un exemple (Corp. gloss. lat., IV, 226, 31 : dementicus, insanus, amenticus) . Amalen. Voir ci-dessus admolentus. Anacardium, ? anacarde ? : Antidotum theodoricum . . . : anachardii dragm. IIII, C, p. 45. ? Puluis ad sincopen. . . : anachardii uncia media, ibid., p. 50. ? Anti- dotum dianacardon (sic) . . . : reopontico . . ., anecardiu, E, p . 79. ? Antidotum teudoritum. . . : piper longum . . ., anacardiu, F, p. 109. Le Th. ling. lat. ne rel?ve qu ' un exemple sous la forme anacardis dans le Corp. gloss. lat., III, 586, 3 . Anagallicus, nom de plante : Antidotum emoptoicis . . . : anagallicu unc. II, C, p. 52. ? De hirinon purgatorium . . . : anagalligus, oleo laurino, F, p. 117. ? Electuarium ad tusse . . . : tassollus de anagallico (imprim? deana gallico), ibid., p. 148. ? Unguentum ad omnes clolores . . . : anegallici radices, ibid., p. 156. Cf. l'art. anagallicum? du Th. ling. lat. Androlibanus, ? encens m?le, oliban ? : Unguentum prouatissimum. . . : samsuco, endrolivano (imprim? endro, livano), liuistico, A, p. 20. ? Eligma ad carbunculum sto- machi. . . : androlibanu . . ., C, p . 49. Latinisation, non attest?e ailleurs, d'?vSpo),(eavoc, mot qui manque dans le Diet. grec-fr, de Bailly ; cf. ci-dessous aron. Aniticius, ? d'aneth )) Unguentum ad omnes dolores. . . : oleo aniticio, F, p . 156. Le lat. classique ne conna?t que anethatus et anethinus. Antofanum, ? antofle, clou de girofle ? : Unguent= marciatum . . . : cumfita. . ., muscu . . ., antofani, C , p. 62. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 103 Voir sur ce mot, outre l ' art. * antofalus de Diefenbach, qui l'ex- plique par ?vO6pu),aov, non attest? en grec ancien, deux notes ?ru- dites du Dr Paul Dorveaux, p . xvi et 66 de son ?dition de l'Anti- dotaire Nicolas (Paris, 1896) . Anxia, ? anxi?t?, angoisse ? : Antidotum hieralogadiu . . . : nec solutionem prestat nec angus- tiam nec anxiam,B, p . 31. Ce mot figure dans le Th. ling. lat. avec un seul exemple, tir ? de la trag?die d' Oreste attribu?e ? Dracontius (fin du ve si?cle) . Il a surv?cu dans la plupart des langues romanes ; cf. Meyer-L?bke, R. E. W., no 509, et ma note sur le v . 225 de la chanson prov. de sainte Foi d'Agen (Paris, '1925), p . 57-58. Apludium, sorte de potion : Antidotum ygia. . . : uteris cocleare una in apludii potione, B, p. 28. Le Th. ling. lat. ne donne que la forino f?m. apluda. Apoquima, nom de plante? : Medicarnen quod dicitu.r gallieni . . . : apoquimatos id est cucucli- mali, F, p. 142. Assimil? par le Verzeichnis, p. 207, sans vraisemblance, ? apo- zema, ? d?coction ? . Apud, aput, ? avec ? [suivi d' un nom de chose] : Antidotum ad omnes tipus. . . : distemperas et in modum auelane apud calda aqua dabis, D, p . 72 . ? Antidotum panchristus . . . con- lee apud sapa, ibid ., p. 72-73. ? Antidotum gira luccadion. .. oppo- panacis tritas aput mel, F, p. 114. ? Confectio diaximicio . . . : aput ipsa cerusa, F, p. 119. ? Ad cap ut purgandum : abrotano, satana, tri/olio, ederam terestrem teris, ap[ud] aqua distemperas, G, p . 161. Cf. Meyer-L?bke, R. E. W., no 567. Aquacius, ? aquatique ? : Litargicis. . . : sanguinis testuginis aquaciem, F, p . 153. ,D?riv? d 'aqua, non attest? ailleurs. Plusieurs langues romanes , notamment le proven?al, ont tir? de nouveaux mots d'aquacius ? l'aide d' autres suffixes, sp?cialement -arius et -osus . Aquindiuus, a sans danger ? : Antidotum seu catapotias que uoca[n]tur aquindinas, C, p. 45. Latinisation d'?x?vSuvo?, que le Th. ling. lat. n'enregistre que comme nom propre. 104 ANTOINE THOMAS . Arcentella, nom de plante, peut-?tre l ' orvale : De capitis fracas. . . : arcentella, retronella, F, p. 126. Cf. Goetz, Thes. gloss . emend ., vo apiata, o? l' on trouve arcan- tilla, argentilla, ercentilla, erceltella ; Diefenbach, v o aconcilla ; et cet article de l'Alphita, ?d. Mowat, p . if : ? Argentilla, orpalis, hec potata ossa fratta consolidat D . Ardura, ? br?lure ? Implastrum ad arduram stomachi, C, p. 61. Cf. Th. ling. lat., II, 489, 46, et Meyer-L?bke, R. E. W., no 625. Aren, ? m?le ? : Antidotum thiriacum. . . : piper. . ., libano arenos, C, p. 54. Transcription d'?pp?gv ; cf. ci-dessus, androlibanus, et tus mascu- lum, dans D, p. 69, antidotum musa . Argium? Antidotum espernzentatum . . . : ciminu ettiopu . . ., argium . .., iuni- parzzm, F, p . 11'1 . Arquatus, ? atteint de jaunisse ? Antidotum qui dicitur mystyrion . . . : ad arquatos, ad lienosos, C, p . 43. Cf. l'art. arcuatus, sect. III, du Th. ling, lat. Artotonicus, ? asthmatique ? Antidotum tiriaca diatessaron . . . : artotonicis qui (impr. quia) nec alenare uix possunt, F, p. 113. Faute de scribe pour orthopnoicus, ?pOozvow 65, qui est transcrit correctement dans Pline, parfois aussi dans nos recettes (cf . C, p. 41, 53, etc ., mais ortumnoicos, B, p. 26) . Auchora, ancora, autora? : Coniectio hadriani. . . : adducit ad pristina sanitatis quod a grecis dicitur ancora, A, p . 17. ? Antidotum atrianu. . . : reducit ad pristi- nam sanitatenz, quod prece dicitur autora, B, p. 27. ? que a grecis dicitur auchora, F, 123 . Auretictun ? : Medicamen ad aureticum, F, p . 126. Autora. Voir ci-dessus auchora. Axentium, ? absinthe ? : Antidotum pigra gallieni . . . . amomu, axent?o, rosa sicca, E, NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 105 p. 82. ? Cataplasrna ydropicis . . . : ameos, axentio, cimino, ibid., p. 91. Quoique cette forme ne figure que deux fois dans nos recette s (o? le mot revient tr?s fr?quemment sous des formes en aps- et abs-), nous la retenons comme fournissant une explication pho- n?tique satisfaisante de fane . prov. aissens (auj . Bissent) ; voir E. Levy, Prov. Suppl.-W?rterb., I, 42. M?me substitution de x ? ps pour eximitium (= psimithium), qui se lit dans F, p . 117, diaximicio, diaximicium (= diapsimithium), ibid ., p . 1.19 et 126 ; cf., inversement, la graphie absundia, pour axungia, dans F, p . 154, et dans Th. ling. lat., vo axungia. Axida? : Emplastrum ad soluendum scu purgandum . . . : axida faciens ad duritiarn stomachi relaxandas, E, p. 85. Barbara, ? sorte d' empl?tre ? : Ad neruos incisus et ad ossa tracta, barbara sola suficit ad curanda, quam (impr. quamquam) quidam a/ram uocant, F, p. 153. quam quidam a/ram votant, F, p. 153. Cf. Th. ling. lat., II, col. 1744, li. 63. Bascinus (ou -um), ? bassin ? : Item ad cadiuos. . . : dabis eum bibere cum aqua iuso collecta inbas- cino, F, p. 133. Cf. Du Cange, 2. bacca ; Meyer-L?bke, R. E. W., n? 866, etc. Basis? : Antidotum diatesseron . . . : in doliolo uitreo vel baside reponis, B, p. 23. Peut-?tre faut-il corriger buxide, pour pyxide, ? bo?te ? ; cf. B, p. 33 : ? in buxide cornea ?. Battetura, ? battement [du coeur] ? : Ad battetura cordis, A, p. 19. Le Th. ling. lat. ne conna?t ce mot, ?crit battitura, que par l'em- ploi qui en est fait, avec un sens tr?s diff?rent, dans la Mulome- dicina de V?g?ce, o? l 'expression battiturae chalciditis d?signe les ?cailles qui se d?tachent d 'une substance m?tallique que l'on bat. Ce dernier sens a ?t? relev? par Du Cange dans Matth?us Silva- ticus : e battitura, seu squama metallorunz cadens ab incude ?, con- curremment avec celui de ? coup port? ? une personne que l 'on bat ?, qui se trouve dans les lois lombardes . 106 ANTOINE THOMAS . Bbellium . Voir ci-dessous vidiliatius. Beneta? : Pessus ad concipiendum . . . : in lana beneta inuoluis, C, p . 65. A corriger en bene lauata ou lauta, ? bien lav?e ?? Bifarina, nom de plante : Antidotum diarubon. . . : herba Marina, B, p. 28. D?riv? de bif arius, ce qui semble indiquer que cette plante es t la m?me que celle qui est nomm?e bislingua (voir l'article ci-dessous). Bislingua, nom de plante : Unguentum calasticum . . . : bettonica, alla, bislingua, serpullom , F, p.'125. ? De capitis fractis . . . : quinquefolia, bislingua, tannauite , ibid., p . 126. ? Ad uirtiginem tollendum . . . : ruta. . ., pielingna . . . , cimas de fraxino, ibid., p . 132. J'ai publi? une recette, transcrite deux fois dans le ms. Bibi. nat., lat. 6862 (xie s.), o? ce mot figure (voir Romania, XLII, 382), sans savoir ? quelle plante il devait s ' appliquer. Il a ?t? relev? aussi par Diefenbach . Je suppose qu'il d?signe le Ruscus hypo- glossum de Linn?, qui porte les noms vulgaires de double langue , herbe aux langues, langue de cheval (voir E.-A. Duchesne, R?pert. des plantes utiles, 1836, p. 32). Dans Littr?, art. langue, n? 17, o n trouve cette mention, o? le nom est expliqu? : ? Double-langue , fragon dont les feuilles portent sur le milieu une seconde feuille ? . Bruscus, ? fragon ? : Medicamen ad ilium dolorem. . . gumen cerasie, brusei radices, E, p. 99. Voir l'art. bruscus du Th. ling. lat., o? sont cit?s, d'apr?s Meyer- L?bke, l ' esp. et portug. brusco ; ajouter le prov. mod . brusc, qui ne d?signe pas seulement la bruy?re, comme le dit Mistral, mais aussi l' ajonc et le fragon, et l'ans. fran?. bruis, brus, dont le sen s n'est pas assur? ; cf. E.-A . Duchesne, R?pert. des plantes, p. 32 et 283. Bula, nom de plante : Catarticum ad flecma deponenda. . . : buta et ebulum mittis, E , p. 90. Cf. Alphita, ?d. Mowat, p. 25 : ? bulla herba est, bulla flectaria idem ?, et ? buia, f lecteria idem ? . NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 107 Bulbonlca, nom de plante : Ad fistule caualli. . . : herba bulbonica fodis earn in circuitum, F, p. 150. Peut-?tre pour * bubonica, d?riv? de bubonium (Pline), grec Pouediv , ov, plante employ?e pour soigner les tumeurs . Busabalbus, ? scille ? : Antidotum magnificum. . . : oricanum . . ., busabalbus, F, p. 142-143 . Mot omis par le D r Sigerist dans son Verzeichnis . Cf. Corp. gloss. lat., III, 553, 26, et 617, 45, o? squilla est glos? par buzababulbunz . Butermascisco? : Unguentum frigidum . . . adipe anserino. . ., butermascisco. . ., adipe porcino, E, p . 86. Buxis. Voir ci-dessus basis. Caballicare, v. trans., ? chevaucher ? : Ad petras /ra[n]gendas. . . : deinde durum caballum caballica, G, p. 165-166. Cf. Th. ling. lat., sub verbo, et Du Cange, sous caballus. Cacaposteum ? Oxira crucira . . . mitas in cacaposteo et supermittis aceto, E, p. 86. Cacocimus, ? cacochyme ? Notia gera galeni . . . : omnibus. . . [c]acocimis, B, p . 34. Latinisation de xax?zuN.o?, d?j? dans Cassius Felix, p . 43. Cacostomaticus ? : Oleum balaninum. . . : est autem cacostomaticus, E, p . 96. Semble ?tre pour *cacostonzachicus, tir? vraisemblablement de cacostonzachus, xaxoar?~ .c'o?, ? mauvais pour l' estomac ?. Cafinitan? : Antidotum ad tensiones. . . : cafinitan tundo, F, p. 101. Cf. xxav?T71? et l'art . capnitis du Th . ling. lat. Cafnas? : llfedicamen diaxitnztzerzn : cerusa. . ., litargium . . ., Cafnas, F, p. 126. Cf. xztv?z? et l'art. capnias de Th. ling. lat. 108 ANTOINE THOMAS . Colora, ? camphre ? : Con/ectio timiarne . . . : aloen. . ., eafora. . ., museo, E, p. 89. ? Collirio.. . : casfora penso denario medio, F, p. 147. On sait que, pour le nom du camphre, toutes nos langues occi- dentales remontent ? l' arabe, et l' arabe lui-m?me aux langues de l' Inde (voir Lokotsch, Etym. W?rterb. der cutup. W?rter oriental. Ursprung, no 1100) . Il faut noter la forme sans nasalisation dans F. et F, manuscrits du Iee et du xe si?cle. Dans casfora, le s est vrai- semblablement une faute de scribe pour f, plut?t que pour r (bien que la confusion graphique de r et de s soit facile dans l'?criture carolingienne), car d?j? la forme primitive du sanscrit, karpura, est devenue kappura en pracrit et ka/ur en arabe. Camianbrototen? : Medicamen ad uulnera recenticc. . . : nitro. . ., eamianbrototen . . . , pituinas, F, p. 127. Caniculata, ? jusquiame n : Item unguentum frigidum. . . : [e]anieulata uiridis teris, F, p. 122. ? Ad dolorem capitis . . . : canidata (= caniclata), mirra, sinapi semen, G, p. 161. ? Rentedium ad cauculos sanandos. . . : item caniculatam. . . inpone, ibid ., p. 166. ? Ad pedum tumorem. . . : item canieulatam mitte sub cinerem, ibid ., p. 167 . La forme normale est calyculata ; voir le Th. ling. lat. et l'art. carelhade de mes Nous). Essais, p . 199-200 et 363. C'est ? tort que j'ai rattach? jadis l 'ans. frang. chenilles ? chenille dans mes Essais, p . 281. Noter que l'art. chenelie de Godefroy doit ?tre corrig? en chenelie, et l'art. camilhada de Levy (Prou. Suppl.-W?rterb., I, 194) en canilhada . Canidata. Voir ci-dessus caniculata. Cantarinus, qualificatif d'un genre d' ortie : Antidotum ad tissicos . . . : ortice cantarine semen, F, p. 105. Pour acantherinus, non attest?, d?riv? d'axavO?gp?s, ? piquant s ; cf. Alphita, ?d. Mowat, p. 1 : ? achalaphe, ygia, acanturie vel acan- tum, urtica pun gens idem D . Canzar, ? cancer ? : Medicamen ad uulnera recentia . . . omnes morsus venenosus , canzares, F, p. 127 . Lat. class. cancer. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 109 Capsamum, ? fruit, semence du baumier ? : Confectio hadriani. . . : cardamomo. . ., capsamo, A, p. 17. ? Olei nardi. . . : cardamomu. . ., cassamu, C, p. 64. ? Epithima poliar- tion. . . : croco . .., cassamu, E, p . 93 . Contraction de carpobalsamum, dont le Corp. gloss. lat. a plu- sieurs exemples identiques ou analogues. Capsella, ? bourse A pasteur, plante ? : Antidotum qui forcit ad fortitudinem . . . : eupatorio, capselle, cipero, B, p. 25. ? Que potio dat f ortitudinem . . . : iunci semen . . ., capsella. . ., ciperu, ibid., p. 33. Cf. l'art. capsella du Th. ling. lat., et Rolland, Flore pop., II, 105 . Casmia, ? fleur du saule ? : Medicamen quod dicitur gallieni. . . : casmias. . ., id est flores salicis, F, p. 142. Mot non relev? ailleurs. Cassamu. Voir ci-dessus capsamum . Catamania, ? menstrues ? : Antidotum qui in tempio escolapium inuentus est. . . : pro f luuium extringit catamania, F, p. 115. Transcription fautive de xaTarfivca qui n'a pas ?t? signal?e dan s les m?decins latins anciens . Carpentier a ins?r? dans Du Cange un art. *cata,nenia sans r?f?rence pr?cise . Cancana? : Electuarium ad impinguandum tyssicos . . . : ipso sextar[io] aqu a pensante vnn ad cancana, A, p. 18. Carta? : Ad maculas oculorum : limatio rubeo ustulas in caula, G, p . 101. Cauliscon ? Item ad omnes infirmitates. . . : aneto semen. . ., cauliscon.. ., pas- tenace semen, F, p. 138. Causarium, ? cause de maladie ? : Antidotum magnificum. . . : quibus et ommateria corporis cau- saria facit.. ., et indigessiones pectoris causaria facit, F, p. 142-143 . Cf. l'art. caussarius du Th. ling. lat., o? il y a des exemples ana- logues, mais non identiques . 110 ANTOINE THOMAS . Cerabrtun, ? cerveau Antidotum adriani . . . : ad paralisin, grauitatem cerabri, F, p. 103, Gira galienim . . . : cerabrum rnedetur (impr. meretur), ibid., p . 116. Caput si dolere (impr. dolore) ceperit . . . : coicito quod su- per f uerit in cerabro, ibid., p . 141 . Lat. class. cerebrum ; cf. ital. arch. celabro, cit? par Meyer- L?bke, R. E. W., n? 1827 . Cerbaria, nom de plante : Antidotum . . . : cau[li]culi seinen, herbe eerbarie, F, p . 106. Peut-?tre synonyme de cerui lingua, ? langue de cerf ? . Cereseum, ? cerisier Electuarium ad impinguandum tyssicos . . . : gummen de cereseo, A, p . 9.8. Les romanistes ont remarqu? depuis longtemps que le latin vul- gaire, ? c?t? de la forme cerasus, calcin?e sur le grec x?paao?, avait d? poss?der une forme affaiblie, *ceresus, soit pour l'arbre, soit pour son fruit, qui, ? l'aide du suffixe -ea, -ici, avait ?t? allong?e en cerasia (attest?), *ceresia, pour d?signer le fruit (voir Meyer - L?bke, R. E. W., n? 1823) . D?s 1896 (Romania, XXV, 382 ; cf. mes Essais de phil. fran?., p . 75), j'ai institu? un type ceresium, n?cessaire pour expliquer le prov. cereis, etc., ? cerisier ?. Je suis heureux de le trouver aujourdui, sous la forme ?quivalente cere- seum, dans A, le plus ancien des mss . utilis?s par le D r Sigerist. Ceruunus, cerbunus, ? de cerf Unguentum marciaturn. . . : medulla eeruuna (? c?t? de sibu ceruinu), C, p . 62. ? Composicio ipsius marciati. . . : medulla eeruuna, D, p . 76. ? Unguentum ad coxarum dolorem . . . : medulla eeruuna, E, p. 86. ? Acopu martiaton. . . : medulla eeruuna, ibid., p. 87. ? Dentisfritium. . . : cornus ceruunus, ibid., p . 89. La forme classique ceruinus est plus fr?quente dans nos recettes. Ceruunucs, qui est attest? dans d'autres textes bas-latins, survit dans l'esp. cervuno (Meyer-L?bke, R. E . W., no 1849) . Cetronella? Voir ci-dessous retronella . Chemosis, ? ch?mosis n Antidotum gera galieni . . . : facit et ad oculorum passiones, id est scemosin, C, p. 44. --- Gira galienim. . . : ad oculos passionum , id est cimoysi, F, p. 116. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 111 La latinisation correcte de -Ap.tilat? est dans Theodorus Priscia- nus et dans Cassius Felix ; voir le Th. ling. lat. Ciarus?, nom de plante : Olei nardii. . . : folla dari (?) nlwn. XXX, C, p. 64. Cidarcinus? : Teutoritam emplaustrum . . . : elaterilcm. . ., cidarcinus, F, p. 158. Cidco? : Antidotum deamalo . . . : cidco . . ., gumeus, D, p. 73. Ciclamaticus? : Antidotum /aciens ad dia f oriiticos : aristologia, ciclamaticos, 13 , p . 28. Peut-?tre d?rivation, non attest?e, de cyclamen. Cidagricus, s atteint de chiragre (goutte aux mains) ? Catarticum galieni diauridium . . . : datur. . . ad podagricos (impr. padagricos) et cidagricos, F, p . 129. Lat. class. chiragricus (= yetpayptx?c) . Le changement de r en d peut ?tre une dissimulation (cf . ci-dessous prodigo), mais il peut aussi ?tre cl? ? l 'influence de podagricus. Cidriadum . Voir ci-dessous citriatum. Cimacius? : Oleo milinum. . . : facit. . . ad scabiosa ulcera, ad /Injures cimacias erpiti, E, p . 97 . Parait ?tre d?riv? de cyma, x??a, ? cime n. Cimio, ? sommet [d' une plante] n : Ad caliginem oeulorum : Erba celedonia sucus . . ., cimione de rumiea, G, p. 161. Mot form? par l' addition du suffixe -io au lat. class . cyma. M?me emploi du suffixe dans summio, tir? de summus, type pos- tul? par Fane. prov. somfon (cf. Journ. des Savants, 1903, p. 341) et par fane. fran?. sangeon, employ? par Renaud de Louhans dans sa traduction de Bo?ce, Bibl. nat ., fran?. 578, fol. 48b (cf. Romania, XXXV, 402, et Meyer-L?bke, R. E. W., no 8452). Cimoysis. Voir ci-dessus chemosis . Cincisus? : Lixoperitos ad febris igneas . . . : radices lilii cincisas, F, p. 157, 112 ANTOINE THOMAS . Semble ?tre une faute de scribe pour concisas, part. pass? de concidere, ? couper D . Ciprinius, ? de cuivre ? Ad pilos contrarios in oculos . . . : ricini qui in cane nascuntur qui- dam (impr . quidem) tollis et cum acu [impr. aqua] ciprinia punge, F. p. 150. Forme allong?e de cuprinus, cuprinus, qui doit ?tre la base d e l'esp. cobreno. Il est vraisemblable que le m?me suffixe -ineus, -infus se trouve dans la plupart des mots italiens et autres o ? Meyer-L?bke voit le suffixe -ignus (Gr . des lang. rom., II, ? 509). ?issinus, ? de lierre ? : Oleum c?ssinum (impr. cissimum), hoc est de bacis edere, E , p. 99. Transcription de x?anvos ; manque clans le Th. ling. lat. Cisternalis, ? de citerne ? : Ant?dotum diahcadion .. . : mitis aqua cisternale, F, p . 116. Le lat. class. ne conna?t que cisterninus . Citonatum, -iatum, -item, ? confection 5 base de coing ? : Citonati confectio, B, p . 35 . ? Item aliud citonatum, ibid. ? Genfectio c?toniti, F, p. 134. ? Citoniatum, ibid., p. 149. Les auteurs latins les plus anciens disent cydonites (= xuS evi'?gs), Isidore de S?ville, cydonitum. L'ital. cotegnato et le prou. codonha t (emprunt? et alt?r? en cotignac par le fran?ais) reposent sur un e variante latine du nom du fruit (cotoneum, -tonium) combin?e avec le suffixe -ahuri. Citriatum, ? citron ? : Catapucias ad uentrem. . . : admissis suces cidriadi acidis, F, p. 131 . D?riv? de citrins, ? citronnier ?, non attest? ailleurs. Clomios? . Antidotum pastillicon altiriace . . . : recipit auteur haec : clomios, F, p. 101. Cleueiermana? : Disintericis et ciliacis . . . : item cleueiermane conbuste, F, p. 152. Coccia, ? coquille [d ' ceuf] ? : Trociscos faustiniani . . . : extempera cum . . . oleo lentiscino coeeia ()pi, C, p. 58. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 113 Meyer-L?bke, R. E. W., no 2011, postule un type *cocia, issu de cochlea, comme ?tymologie de l'ital. coccia et coccio, coquille, cosse , etc. ; mais le rapport phon?tique de ce * cocia et de cochlea n'est pas clair. Pour l'emploi de la coquille d' eeuf comme mesure, cf. G, p. 561 : erba celedonia sucus ouo pleno. Coclearis, cocliaris, s. f., ? cuiller ? : Antidotum qui dicitur 1VIaurentius. . . : cocliare una dauis curn calida, B, p. 22. ? Antidotum ygia .. . ?nde uteris coeleare una, ibid., p. 28. A noter pour le genre ; cf. la remarque que j 'ai faite en 1912 (Romania, X.LI, 451), ? propos du n? 201 2.du R. E. W. de Meyer - L?bke : ? le janre f?minin du fran? . cuiller ne s'explige qe par l'existance d 'un tipe lat. vulg. cochlearis ?. On trouve aussi dan s nos recettes le f?m . cocliaria, B, p. 30, li. 1 (?crit par erreur cocliria ? la li. 5), qui offre moins d'int?r?t . Colena, ? origan ? : Pannum quod inuenit Gaidemari. . . : puleiu, eolena, gabole cypressi, C, p. 61. M?tath?se pour conela, cunila (= xov(),4) . Voir l'art. cunila du Th. ling. lat., et Rolland, Flore pop., IX, 21 . Colitaurium? : Catarticum quod. . . uentrem mouet : colitaurium, F, p . 157. Collisura, conlisura, ? coup, l?sion ? : Emplastrum quem adinuinit Bartholomeus rex Persarum . . . : facit. . . ad collisuras omnes, A, p. 20 ; C, p. 61. ? Medicamen ma- lainze. . . : facit. . . a[d] percussum et conlisura, F, p. 128. D?riv?, non attest? ailleurs, de collidere, imit? de laesura. Commalaxare, ? amollir ? : Antidotum sotira . . . : duritiam conmalaxat, E, p. 80-81.. Cf. l'art. du Th. ling. lat. Commistare, cumistare, ? m?ler ? : Confectio medicaminis diastiriacon . . . : omnia commista et lento igni coque, A, p . 19. ? Medicamen diaquilon. . . : his eumistas her- baru lib. II, F, p . 129. Verbe tir? de commistus, part. pass? de commiscere ; cf. ci-des- sous mistare . BULL . DU CANGE . 1929 8 114 ANTOINE THOMAS . Conditium, ? r?serve Antidotum ad cauculosus . . . : mittis in conditio ubi habes medi- camina, F, p. 105. Lat. class. conditum, conditorium . Conium, ? cigu? ? : Unguentum prouatissimum . . . : basilicon, conio, perdigalis, A , p. 21. ? Antidotum diarciotedos. . . : cunion semen, id est cicuta, B, p. 30. Latinisation de xwvetov ; cf. l'art, du Th . ling. lat., et remar- quer que Carpentier a ajout? ? Du Cange un exemple tir? de la traduction d 'Alexandre de Tralles (ms. Bibl. nat., lat . 6881) . Conlisura . Voir ci-dessus collisura , Conpatientia, ? souffrance ? : Epithema diamellon . . . : ad neruorum conpatientia, B, p . 22. ? Epithima diamellilotu. . . : ad neruorum conpatientia, C, p . 62, Le Th. ling, lat. a deux exemples de ce mot, mais au sens de ? compassion ? . Conpunctio, ? douleur poignante [au sens m?dical] ? : Antidotum qui dicitur Nlaurentius . . . : conpunctione sanai. . . ; conpunetionemet tortionenz intestinorum . . . sanat, B, p. 23 . Cf. Fart. compunctio du Th. ling. lat. Consumere, v. intr., ? se consumer ? : Unguentum calasticum . . . : coquis tamdiu ut aqua consumai, E, p. 87. ? Confectio olei ad capitis dolore. . . : coquis usque acetus consummat (sic) lento igne, F, p. 145. Consumescere, v. intr., ? se consumer n Oleo sicinio. . . : coquis usque dum aqua consumescat, F, p. 144. Electuarium ad tusse. . . : sic bulli[a]t fortiter ut (impr, et) uinumcon- sumeseat, iterum inples de uino usque nice tercia ut consumescat, ibid., p. 148. Conuiscatus, xc raidi, ankylos? ? : Antidotum aliud. . . : conuiscatus in articulis humidis satin b?ne (impr. bone) soluet, B, p. 36 Ce mot manque dans le Th. ling. lat, et dans Forcellini De Vit. Le Diet. lat.-fran?. de Benoist et Goelzerl'enregistre en se r?f?rant ? l'ano, traduction d 'Alexandre de Tralles. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 115 Cordapsus, a atteint de coliques iliaques ), : Antidotum filoantropum . . . : cordapsus quod est ileon in duas boras sanatur, C, p . 42. Voir ]'art, chordapsus du Th, ling. lat. Cordis pulsus, a asthme ? : Puluis ad sincopen . . . : ad cordis pulsum, C, p. 50. ? Antidotum acharistum magnum . . . : ad cordis pulsum, D, p . 76. ? Antidotum dianacardon . . . : ad pulsum cordis, E, p. 79. ? Cataplasma ad cordis pulsum, E, p. 93 ; F, p. 139 . Cf. anc. fran?. cuerpous dans Godefroy ; ajouter corpuls, Lapid. , dans Romania, XXXVIII, 279, et corpeus, dans Bible Guiot, 2572. Corriiola (= corrigiola), nom de plante : Unguentum calasticum : ruta, rosmarinum, nepita, abrotanum , corriiola, F, p . 125. Au sens propre de a petite courroie n, corrigiola a ?t? relev? par Carpentier dans le gloss. prov.-lat. du ms . B. N., lat. 7654. Comm e nom de plante, on le trouve, diversement appliqu?, dans le Sin. Bartholomei, ?d. Mowat, p. 17, et dans 1' Alphita, ?d. Mowat, p . 44, 1.42, 147, 194. Il survit en prov. mod., comme nom du liseron et de la renou?e ; cf. Mistral, vo courrejolo, et Rolland, Flore pop., W H, 57, et IX, 187. Les botanistes appellent corrigiola littoralis une plante, analogue ? la renou?e, qui se nomme courr?/olo dans l'Aude (Rolland, op . cit., VI, 52) et courroiette ailleurs (E.-A. Du- chesne, R?pert. des plantes, 1836, p. 230) . Cozumbrium, cozumbrum, sorte d'encens : Unguentum prouatissimum. . . : cozumbrio, mastice, libanum, A , p . 20-21. ?Pannum quod inuenit Gaidemari . . . : zinzi ber, eozumbru, cumfita, C, p . 61 . ? Confectio timiame : cozumbrio . . ., storace. . . , con fiti, E, p. 89. Le mot figure dans le Corp. gloss . lat., o? il est ?crit cociumbrius , cotiumbrius, et glos? par timiama (= Oup.(s?a) . On n'est fix? ni sur l'?tymologie du nom, ni sur la nature exacte de la substance . La plus ancienne mention s'en trouve dans des lettres de saint Boni - face, archev?que de Mayence (mort en 755), cit?es par Du Cange , vo coczumber, et le mot est employ? sous la forme x.our oMtov, par l'?crivain byzantin Stephanos Magnetes, qui vivait au m e si?cle. Voir Ernst H. F. Meyer, Gesch. der Botanik, III (1856), 373, et un 116 ANTOINE THOMAS . m?moire du Dr P . Dorveaux dans la France m?dicale, 1913, p . 422 et suiv. Crama, e cr?me ? : Antidotum ad stomachum frigidum. . . : deli enim et cum cramatos, fit enim crama quemadmodum nectar, B, p . 31 ; cf. fit enim graina quemadmodum nectar, F, p. 155-156, antidotum ad sthomacum fri- gidum. Le Th. ling. lat. enregistre le neutre pluriel crama dans Fortu- nat et une glose publi?e en 1894 par J . H. Gallee (Altsiichs. Sprach- denkm., p. 344), o? on lit : ? pinguido eel crama, liquor e quo bute- rum con ficitur ?. Cramatus? : Antidotum ad stomachum frigidem . . . : dedi enim et cum cramatos, B, p. 31 ; cf. F, p. 156 : dedi essiam con granatus. Cribulare, .? cribler ? : Antidotum acharistum . . . : haec omnia cribulata mincis cum supradicto melle, D, p. 75 . Forme refaite sur criblare, dissimilation du lat . class. cribrare . Cucuclimali? : Medicamen quod dicitur gallieni . . . : oleo. . ., apoquimatos id est cucuclimali, F, p. 142. Cufa? : Antidotum thiiriacum climation. . . : f acit. . . ad eos qui assidue cuf as ponunt, quod uulgo scabea dicunt, C, p . 54. Cumace, nom de plante : Arteriaca qui f acit ad tussem . . . : dragantum . . ., cumace, F, p. 142. Cf. l'art. comacum du Th. ling. lat. Cumfita. Voir ci-dessous gumfita. Cumistare. Voir ci-dessus commistare . Currantia, ? diarrh?e ? : Ad currautiam, G, p. 162 et 166. Ana. fr. corance, etc., m6-me sens. Voir Godefroy, s. vo, et ajouter Sidrac, ms. Sainte-Genevi?ve, 2202, fol . 117? ? Gommant estan- cheroit on la carence ? ; Lapidaire, dans Romania, XXXVIII, 520, v. 1591 : e Se horn la beit qui ait la corance D. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 117 Dabsisum? : Medicamen ad aureticum : euforuium. . ., dabsisum.. ., daptisus, F, p. 126. Cf. ci-dessous daptisus. Dafnococcus, ? baie de laurier ? : Eligmatium magnum. . . : piper. . ., dafnacocca (impr. da/na cocca), C, p. 48. ? Eligma talon. . . : puleiu, dafuococo, ibid., p. 54. ? Epithima diasamsucu . . . : nitrura . . ., dafnococca, ibid., p. 62. Le Th. ling. lat. ne rel?ve qu'un exemple (dap(h)nococca) dans Corp. gloss. lat., III, 559, 36. Daptisus? : Medicamen ad aureticum . . . : euforuium . . ., dabsisum . . ., daptisus, F, p . 126. Cf. ci-dessus dabsisum . Darbaria, ? semence d'?purge ? : Antidotum quod /ortiter soluit. . . : de erba darbaria, id est semen lacteri, G, p. 161. Cf. Corp. gloss. lat., III, 559, 69 : ? dauaria (darwaria, cod. Vrat. Pseudap.), id est lacterida ? . Dauculus, ? panais ? : Antidotum atriani (XLI) . . . : spicce nardi, dauculi, rute semen, B, p . 32. Diminutif, non attest? ailleurs, de daucus, ?a?xo? . Dea-. Voir ci-dessous dia-. Debullire, a faire bouillir ? : Item que dictauit. . . : in olla rubia debulles ad tercias, F, p. 134. Decassum? : Gira galienim. . . : lumbricis decassum egecit, F, p. 115-116. Declarare, a ?claircir [la voix] ? : Electuarium ad uocem declarandam, G, p. 163. Cf. ci-dessous escuritas . Decolare, ? faire ?couler ? : Ad omnem tumorem . . . : desolato oleo, supermittis spuma argenti , A, p. 19. Verbe tr?s rare au sens propre en lat . classique ; cf. ci-dessous discolare. 118 ANTOINE THOMAS . Demoniaticus, ? d?moniaque ? : Antidotum gira luccadion . . . : Tacit . . . ad demoniaticis passiones , F, p . 114. Le Th. ling. lat. n'a qu' un exemple, d ' apr?s un texte attribu? ? tort ? saint Augustin . De noviter, ? de nouveau ? : Oleo samsucino . . . : addis de noviter alias tafias herbas, E, p . 97. Depitres? : Alium antidotum ad tussem . . . : depitres nuclos, E, p . 89. Descon? : Emplastrum diauotanus . . . : oleo de candelas descon, E, p. 84. Deungere, ? oindre ? : Caput si dolere (impr. dolore) ceperit. . ., detmgis f rontem, F, p . 141. Compos? avec de et ungere, dont il y a un exemple peu s?r dan s Plaute. Diabotanicum, etc ., ? confection d'herbes ? Antidotum diabotanico, F, p. 155. ? Emplastrum diauotanus utilis : diauotanos recipit haec, E, p. 84. Transcription et d?rivation de 8t? ?o'r?vTj?, ?o.ravtx?? ; cf. diabo- tanon dans Apicius, X, 445. Diabulbon, ? confection de bulbes ? : Antidotum diabulbon. . . : uulbos mundos et coctus, B, p. 28. Transcription de 8t? ?o)& ; cf. Paul d'?gine, VII, 11. Diacalamentis, ? confection de calament ? : Antidotumn diacalamentis, C, p. 43. ? Item oxiporium diaeala- mi[n]tis, F, p. 133. ? Confectio diacalamentis, G, p. 165. Transcription de 8t? xa)al,.?vOr;? ; cf. Galien, Oribase, Aetius et Paul d'?gine, auxquels le DT Sigerist donne des r?f?rences pr?cises . Diacaleiteos, ? confection de chaleite ? : Medicamen malaitnatum dia{calc]iteos, F, p . 128. Transcription de 8t? ya).xtrew? ; cf. Cassius Felix, ?d. V. Rose, p. 87 et 119 . Diaeantarides, etc., ? confection de cantharides ? : Emplastrum diacantaredas, diascautaredis, E, p . 84. ? Enplaus- trum diacantaridon, F, p . 154. ? Item alium diacantaridos epitima, ibid., p. 158. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 119 Transcription de t& xxvOap?8o5, etc . ; cf. Th. ling. lat., vo dia- cantharida. Diacilon. Voir ci. dessous diaquilon. Diacissu, ? confection de lierre 1 ? : Confectio unguenti diacissu, C, p . 63. ? Unguentum diacissum : diacissum recipit hec, E, p . 87. Transcription de Ste( xtaaao? . Diacitnon? : Antidotum thiriacum climation . . . : nielior est pain diacitnon, C , p. 54, Diacodion, ? diacodc, confection de pavot ? Antidotunt diacodion, C, p. 46. ? Antidotum dialicadion, F, p . 116. Transcription dc Scat xw8ett?v ; cf. Forcellini De Vit et Th. ling. lat., v? c?dia. Diacoralliu, ? confection de corail ? : Trocisci diacorilli (sic), B, p. 37 . ? Trociscos diacoralliu, C, p. 55. Transcription de Ste( xopo?l),tov ; cf. dia coraliu dans Cassius Felix, ?d . V. Rose, p. 123. Diacridia, ? confection de scammon?e ? : Catarticum diacridia, E, p. 90 ; cf. ci-dessous diauridium. Alt?ration de *diadacrydiu, transcription de Ste( 8axp?8tou . Le mot Saxp?&ov, a petite larme ?, appliqu? sp?cialement au suc de la scammon?e, est souvent latinis?, par confusion, en d?acridium, diagridium, notamment dans nos recettes, o? nous ne trouvon s qu'exceptionnellement dacridium et dagridium . Diacrocum, ? confection de safran ? : Epitima deacrocum, F, p. 157. Transcription de Stet xp?xou. Diafanican, etc., ? confection de dattes ? : Epithima diafanican, diafinidican, diafinicon, E, p . 94. Cf. dia finicon dans Cassius Felix, ?d. V. Rose, p. 125. Diafisal ida, ? confection de physalides ? : Trociscos diafisallida, C, p. 57. 1 . Il est surprenant de no pas trouver le lierre mentionn? parmi les ingr?dients. 120 ANTOINE THOMAS . Transcription de Sc& pue?U(&ov, po XlSt?v, qu'on trouve sous les formes diafisallidon, diafisalidon, diafisaalidon, dans Cassius Felix, ?d. V. Rose, p. 37, 113, 120 . Diagalbanes, ? confection de galbanum ? Diagalbanes epithima, C, p. 59. Transcription de Sc? xal,?dvIs . Diaheadion. Voir ci-dessus diaeodion. Dialtea, ? dialth?e, confection de guimauve ? : Confectio dialtea calastica, B, p. 39. ? Calasticum dialtea, C, p. 63. ? Unguentum dialtea, E, p. 87. ? Dealtea calasticum, F, p. 124. Transcription alt?r?e de Sc 'aX82e6iv ; on lit dialthaeon dans Theodorus Priscianus . Le mot se pr?sente en anc. fran?ais sous les formes deaut?, diaut?, non seulement dans le Roman de la Rose, seul cit? par Godefroy, qui traduit par e rem?de ?, mais dans Aldebrandin de Sienne, ?d . Landouzy et P?pin, et dans le Livre des simples medecines, ?d. Dorveaux ; plus r?cemment, on a refait le mot et ?crit dialt?e. Diamacir, ? confection d'?corce dite macis e : Antidotum diamacir, A, p. 20 ; B, p. 35 ; E, p. 81. Transcription alt?r?e de Stec ?dxep ; Paul d'?gine dit Sc? u),op4 pos. Diamaratrnm, ? confection de fenouil ? : Catarticum diamaratrum, E, p . 89. Transcription de St& p.dpaOpou . Caelius Aurelianus offre la forme diamarathrum . Diamellilotu, ? confection de m?lilot ? : Epithiima diamellilotu, C, p. 62. Transcription de &? E1.eMarrou. Les manuscrits de Cassius Felix, ?d. V. Rose, p. 74 et 97, flottent entre diameliloton . diame- lilotum, diamellilotum, diamelliloto . Diamelon, ? confection de pommes ? : Epithema diamellon, B, p . 22. ? Diamelon antidotus, C, p. 49. ? Diamelon epithima, ibid., p. 60. ? Antidotum deamalo, D, p . 73. Transcription de Sl& ,u>Xo.)v, influenc?e, dans le dernier exemple, par le lat. malum. 1211C LExICOGRAPI?IQUES . Diamindolacio, ? confection d'amandes ? : Antidotum ad tissicos tliamindolacio : amindolas amaras, F, p. 105. Transcription alt?r?e de &' &p.treaN, influenc?e par la forme lat . vulg. amindola et l' adj . classique amygdalaceus. Diamoron, ? confection de m?res [de m?rier] ? : Diamoron con/ectio, C, p. 49. ? Item alium quod diamoron dici- tur, F, p. 136. Transcription de &a p.6pmv, d?j? dans Palladius. Diamurrous, ? ? hase de myrrhe ? : Trociscos cardiacis et stomaticis diamurreos (impr. diamusreos) . . . , murra, crocu orientale, C, p. 55. Dianaeardium, ? confection d'anacardes ? : Antidotum theodoricum dianachardium, C, p. 45 . Antidotum dianacard[i]on, D, p . 79. Planantes, e confection d'eenanthe ? : Epithima diananti. . . ; epithima diamantes, E, p. 94. Transcription de St' o&nvOI?, Dianexo, e confection d'anis ? : Antidotum dianexo, F, p. 104. Transcription de &' ?vncou . Nos recettes emploient concurrem- ment les formes anessum, anesum, anissum, anisum, exceptionnel- lement anexum, pour d?signer l ' anis. Le Th. ling. lat. place son article sous anesum. Plante? : Antidotum diapolites : dianus, ruta, F, p . 105. Diaorobum, e confection d'orobes [ = ers] Electarium mirabilem diaorobum, C, p. 54. Transcription de St? '6po6ou ; cf. diarobo, diorobum, diorubu dans Cassius F?lix, ?d . V. Rose, p . 92. Peut-?tre faut-il ajouter ic i 1'electuarium deaurobon de iulio, F, p. 118, que le Dr Sigerist rap- proche du diarodon iulii mentionn? dans l'Antidotarium de Ni- colas. 122 ANTOINE THOMAS . Diapeonia, ? confection de pivoine ? : Antidotum [dia]pionia, C, p . 32. ? Antidotum diapeonia, ibid., p. 42. Transcription de ?ta vsuov?s . Diapiganus, ? confection de rue ? : Trociscos diapiganus, C, p . 57. Transcription de ?t? n-iiyavou ; cf. diapeganon dans Caelius Aurelianus et Plinius Valerianus . Diapigron. Voir ci-dessous dia ton pignon amygdalinon. Diapipereos, ? confection de poivre ? : Antidotum diapipereos, C, p . 42. Transcription de ?ta 'ns1?pews. On trouve diapipereon dans Caelius Aurelianus ; cf. ci-dessous diatrionpipereon . En fait, l'antidote diapipereos comprend cieux sortes de poivre, et il faut probable - ment corriger le nom qui lui est donn? par le scribe en diapipereon. Diapolites, etc. Voir ci-dessous diospoliten . Diaprasiu, etc., ? confection de marrube ? : Antidotum diaprassiu, B, p. 34 ; E, p. 89 ; F, p. 111 (diaprasiu) . ? Electariumi diaprassium, C, p. 48 ; F, p . 104 ; ibid., p. 117 (dea- prasium), p. 118 (diaprasium) . Transcription de St? %p?mo?. On trouve diaprasion dans Theo- dorus Priscianus, diaprasium, diaprasii, diaprassium, dans Cassius Felix, ?d. V. Rose, p. 92 et 163. Diapsimitium, ? confection de blanc de c?ruse ? Emplastrum diapsimititun, E, p . 85. ? Emplastrum diapsimi- tibus (sic deux fois), ibid. ? Confectio diaximicio, F, p . 119. - Medicamen diaximiciutn, diaximitierin (sic), ibid., p . 126. ? Medi- camentum qui dicitur [dia]ximidus, ibid., p. 131. Transcription de ?t? tPyLOtou. Diaquilon, ., diachylon, confection de sucs de plantes ? : Fermentum diaquilon, B, p . 38. ? Diaquitos, ibid., p. 39 . ? Malama. . . : medicamen deaquilon, F, p . 1.20. ? Emplaustru se o [m]andalia deaquilon, ' F, p . 121. ? Medicamen diaquilon, ibid. , p. 129. ? Medicamen quad dicitur gallieni . . . : firman loris proicitur quod gre[ci] diacilon (impr. diatilon) dicunt, F, p. 142. Transcription de ?c? xu),wv ; cf. diachylon dans Caelius Aure- lianus. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 123 Diarciotedos, ? confection de baies de gen?vrier ? Antidotum diarciotedos, B, p. 30. Transcription de St'?pxeuO??o;. Diarobum. Voir ci-dessous diarubon. Diarodoniten, ? confection de roses ? Dearodoniton epitima ad febres nimias, F, p . 157. Transcription de Ste ?Suv, munie d 'un suffixe. Cassius Felix n'a que dia codon, ?d. V. Rose, p. 52, qui figure aussi dans le Corp. ,iriser. lat. sous la forme dia rhodon cit?e par le Th. ling. lat., V, col. 939, li. 33. Diarsinico, ? confection d'arsenic ? : Implastrum diarsinico quod latine aururn pigmentum notant, C, p. 61. Transcription de St ' ?paEVtxo?. Diarubon, diarobum, ? confection de mfires, fruits de la ronce ? : Antidotum diarubon, B, p . 28. ? Diarobum confectio. . . : suces subi tenerrimi, C, p. 49. La ronce (rubus) n'est pourtant pas mentionn?e parmi les ingr?- dients de l'antidotum diarubon. Diasamsucu, ? confection de marjolaine ? : Epithima diasamsucu, C, p . 62. Transcription de St& csp4 you ; cf. Caelius Aurelianus, cit? dans le Diet. lat.-fran?. de Benoist et Goelzer, et Cassius Felix, ?d. V. Rose, p. 105, etc. Diaseil.lis, ? confection de scille ? : Electuarium diascillis, C, p . 53. Transcription de kit axA )'i ? ; cf. diaseilles dans Caelius Aurelia- nus, cit? par le Th. ling. lat., V, col. 939, li. 36. Diaspermaton, ? confection de graines s Trociscos diaspermaton, C, p. 59 (quatre fois) et 57. ? Epithima diaspermaton, ibid., p . 60 (deux fois), 94 et 128 et 147 (diaspar- maton) . Transcription de St? 0-aep?.4ruv ; cf. Caelius Aurelianus, Phila- grius et Isidore de S?ville, cit?s par le Th. ling. lat., V, col. 939, li. 36-37. Diaspolitis, etc. Voir ci-dessous diospoliten. 124 ANTOLNE THOMAS . Diasroticus? : (ileum uetus : calidissimum est uel diasroticum, E, p . 95. Diasteriacon, etc., ? confection d'aster ? : Confectio medicaminis diastiriacon, A, p . 19 . ? Emplastrum diasteriacus, E, p . 84. ? Epithima diastiricos, ibid., p. 94. Transcription de ?t ' icrepo?, munie d'un suffixe. Diastracon? : Item pn[e]urnatosis sthomachi . . . : diasparmaton et diastraeon, F , p. 147. Diastrienu, e confection de morelle ? Emplastrum diastricnu, E, p. 84 ; diastrignos, ibid., p . 85. Transcription de ?ta crp?;wou . Diasusini, ? confection de lys ? : Trociscos ad emoptoicos diasusini, C, p. 57. Transcription de ?tes ao?atvou, non attest? ; cf. unguentu m susinum dans Nine et Celse, oleum susinatunz, Marcellus, VII, 20, oleum susinum, ibid., VIII, 66. Diatessaron, etc., ? confection de quatre ingr?dients ? : Antidotum diatesseron, B, p . 23 ; E, p. 88 ; datessaron, C, p . 43 ; F, p. 113 ; diatessaro, F, p . 101 ; diatensaron, ibid., p. 115 ; tliaptis- saron, ibid., p. 136. Transcription de &? Teaazpwv ; cf. Th. ling. lat., vo diatessaron . Dia ton pigron amydalon, ? confection d'amandes am?res ? : Trocischus dia ton (impr. diacton) pigron amygdalon, B, p . 38. Transcription de ?t? Twv ,rtxpt v ?N,u &.)uv ; abr?g? en trociscos diapigron, C, p . 56 ; cf. Cassius Felix, ?d. V. Rose, p . 110 et 163. Diatrionpipereon, ? confection de trois sortes de poivre e (cf. ci- dessus diapipereos) : Antidotum diatrionpipereon, C, p. 43 ; deatrionpiperion, D, p . 68 ; diatrionpiperon, E, p. 79 ; diadrionpiperion, F, p. 102 ; [dia]trion- peperion, ibid., p. 113. Transcription de ?ta Tptt~v aEisp? ov ; cf. Cassius Felix, ?d. V. Rose, p. 103 et 143. Diauridium? : Catarticum galieni diacridium, F, p. 129. Peut-?tre faute de scribe pour diacridium ; voir ci-dessus dia- eridia. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 125 Diayreos, ? confection d'iris ? : Epithima diayreos, C, p. 60. Transcription de 8c& ?pecos . Didanus ? : Unguentum ad sthoinacu . . . : oleo didano, F, p. 119. Dieleneum, ? confection d'ann?e ? : Antidotum dieleneum, G, p . 162. Transcription de Sc ' ),?vcou. Diermodactilo, ? confection d'hermodactes ? Katapotias diermodactilo, C, p. 50. Transcription de ?c ' ip?o8 tw u),ou. Diminutatim, ? peu ? peu ? : Corticem diminutatim infundis in aceto per dies VII, E, p. 79. Le lat. class. ne conna?t que minutatim ; cf. ci-dessous dis- minuere. Dion? . Emplastrum thon, E, p. 81. Diopicoma? : Ad disintericus . . . : redeat qui patitur qui diopicoma siccet, F, p. 151 . Diospoliten, etc., ? de Diospolis (= Albs t?) . ), ville d'i gypte ); : Antidotum diospoliten, diespoliteu (impr. diospoltien) Galieni, B p . 22 ; diospoliten galeni, ibid ., p. 31 ; diaspoliten antidotus, C, p. 49 ; antidotum diapolliten, F, p. 103 ; diapolites, ibid., p. 105 ; antidotum exipuritum diaspoliten, ibid., p. 111 ; oxiporium diaspo- litis, diaspulitis, F, p. 133. Lat. class. dispoliteurn [antidotum] dans Gargilius Martialis, III, cit? par le Dr Sigerist, p. 22, n. 1 ; les exemples montrent que c e mot subit souvent la contamination des mots compos?s avec 8t?. Discolare, v. tr., (( couler )) : Antidotum diaprassion . . . : discolas munditer, F, p. 104. Cf. ci-dessus decolare. Disliquere, v. intr. ? se liqu?fier n : Antidotum cui nomen reumaticon . . . : globus lacis et dabis sub lin- gua tenendum usque disliquat, F, p. 106-107 . Lat. class. deliquere ; cf. ci-dessous reliquare. 126 ANTOINE THOMAS . Dismemoriosus, ? qui a perdu la m?moire ? : Antidotum procul podagricis .. . : bibendunz sthomaticis et disme- moriosus (sic), F, p. 148. Le simple memoriosus est attest? ; cf. esp . et prov. desmemoriar, ?faire perdre la m?moire D . Disminuere, ? diminuer ? : Corticem disminutam in f candis in aceto per dies VII, E, p. 79. Peut-?tre ? corriger en disnzinutatlm ; cf. ci-dessus diminutatim. Disnudare, ? d?nuer n : Medicamen ad lutinera recentia . . . : gingivas disnudatas de san- guinem, F, p. 127. Cf. anc. fran?. desnuer, ? c?t? de denuer (= lat. class. denudare), esp. desnudar, anc, prov. desnudar, ? c?t? de denudar. Disperantia, a d?sespoir ? : Antidotum diamachir. . . : tenzporalia que per disperantia fieri Bolet , E, p. 81 . Cf. ital. disperanza. Disperare se, ? se d?sesp?rer ? : Antidotum, dianacardon . . . : ?ta ut se disperet, E, p. 79. Dissiceare, ? dess?cher ? : Dentisfritium ad gingivas confortandas et dissie[cjandas, E, p. 89. Lat. class. desiccare. Dracium, nom de plante? : .Antidotum adrianim . . . : Spica nardi. . ., dracium, F, p. 102. Elbus, nom de plante : Ad lateris dolorem : inters de sauce), similiter de albo et de ulmo , F, p. 164. Elena, allena, a ann?e, inule ? Antidotum climax . . . : Recipit haec : elen.a, D, p. 75. ? Unguen- tum diacissurn . . . : teres cum inde ellena, E, p. 87. ? Antidotum diadrionpiperion . . . : clone, F, p. 102. Lat, class. Mula, ayant subi la m?tath?se de n-1 en l-n, qui para?t due ? l'influence de son synonyme helenium et s' est r?percut? e dans les langues romanes ; cf. R. E. W., no 4522. Elitrilus?, nom de plante : Epithima diafanican. . . : orastieis, elitrili mature, E, p . 94 (impr. elibrili dans le Verzeichnis, p. 210). NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 127 Emollare, ? amollir n : Epithema ad f ehres. . . : si qua duritia in splen uel in epate fuerit, emollat, C, p. 60. Le lat. class. ne conna?t que emollire ; cf. ci-dessous remollare. Encompilmare ? : Antidotum sotira . . . matricis impetus soluit. . ., encompilm.auis, C. p. 52. Peut-?tre pour * encolpismare, d?riv? d'EyxoAictoy6?, ? injection dans le vagin n : cf. ci-dessous inculpidiare. Endrolivanus. Voir ci-dessus androlibanus . Epreare? : Antidotum atanasia : epreat stomaci, B, p. 29. Escuritas, ? enrouement s : Antidotum egia. . . : ad uocis escuritatem, F, p . 107. Exemple int?ressant ? la fois pour la s?mantique (cf . ci-dessus declarare) et pour la phon?tique (substitution d'es- ? ob-, que connaissent toutes les langues romanes) . Essillaticus, ? assaisonn? de scille s : Antidotum f ilonium . . . : aceti essillatiei, F, p . 109. Lat. class. scilliticus { = axoatttx??] . Excabrigo, ? trouble de l'urine ? : Antidotum ad renium dolorem . . . : qui postmi[n]gunt aut quasi uriginem aut extranguiginem aut excabriginem faciunt, F, p. 106. Cf. lat. class. scabritia, ? asperit? s. Exenterare. Voir ci-dessous rabis. Exsurdare, v. intr., ? ?tre sourd ? : Ad eos qui ex dolore exsurdant, G, p . 167. Extranguigo, ? strangurie ? : Antidotum ad renium dolorem . . . : qui postmi[n]gunt aut uriginem aut extranguiginem aut excabriginem f aciunt, F, p. 106. Lat. class. stranguria ; pour l'introduction de la diphtongue ui, cf. C, p . 41 (stranguiriosis), et F, p. 129 (stranguiria). Exungulare, ? d?pouiller des parties ligneuses ? : Oleo roseo . . . : rosa rubea exungulata, E, p . 96. Le mot est dans Du Cange et dans Forcellini-De-Vit, avec un sens un peu diff?rent. 128 ANTOINE THOMAS . Facissore, ? dissoudre ? Antidotum qui in tempio escolapium inuentus est . . . : resoluta coit (= cogit), dura facissit, F, p . 115. Confusion entre facessero, ? faire avec z?le ?, et fatiscere, ? se rel?cher ?, Facuunn? : Item ad ungulas eiciendas . . . : cum autem ceciderit fatuo inpone et reciessit, F, p. 139. Fbbrefugia, febrifugia, ? armoise ? : Unguentum ad synocas febres . . . : herba artemisia qui febrefugia dicitur, A, p. 18. ? Item cerotum ad febrena tollenda . . . : cicute viride. . ., febrefugia, F, p . 121 . ? Item unguentum f rigidum . . . : febrifugia, absencio, F, p. 122. ? De capitis fractis. . . : febrefugia, polegio, ibid ., p. '126. ? Ad uentrenz soluendum. . . : cerfolio et febre- fugia, G, p. 162. Forcellini-De-Vit ne cite qu 'un exemple d ' Apul?e, Herb., 35 ; ajouter Goetz, Thes. gloss. emend., vo febrifugia. Filocadele? : Confectio olei ad capitis dolore. . . : post hec mittis filocadele insu- per scriptum, F, p. 145 . Semble se rattacher ? cpu~awrilptov, phylact?re . Fiola, ? fiole )) : Pociones aloeticas . . . : accipiat fiola piena inane ieiunus, F, p. 139. ? Ad epar . . . colligis folla pini . . . et mittis in fiolas de uino, ibid., p . 145. ? Pocio ad splenem. . . : tandium coquatur ut ad III fiolas reuertatur, ibid ., p. 145. Lat. class. phiala. Cf. Du Cange, fiola ; Corp. gloss. lat., III, 203, '17, et V, 360, 51 ; Meyer-L?bke, R. F. W., no 6466, etc. Fisallida, physalide ? : Antidotum mystirium . . . : fisallida. . ., sazif ra fia, C, p . 41. ? Trociscos dia fzsallida . . . : $sallida grana XX. Transcription de quea)ai ; (Tuea???), d?j? latinis? par Mar- cellus, XXVI, 116, passage o? l'?diteur imprime herbae f ysalidis , avec l'un des manuscrits, les deux autres ?crivant fissalidis ; cf. ci-dessus dia f isallida . Dans F, p. 148, Panno ad punctas, la forme fisileos, o? l'?diteur voit la physalide (Verzeichnis, p. 211.), doit ?tre lue sissileos, ? s?s?li ?, variante de siseleos, etc., qui se trouve NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 129 plusieurs fois dans nos recettes (notamment B, p . 27, 32, 35, 40, etc.), et o? la d?sinence du g?nitif grec, ara?Xews, est conserv?e . Flegmon, fleomon . Voir ci-dessous frusa. Fleumatismus, ? surabondance des flegmes ? : Antidotum diahcadion . . . :fleumatismo et cataron et uentrem cons- tringit, F, p. 116. Floues? : Item epitoma ad nuises, F, p . 143. Fontalis. Voir ci-dessous frontales . Fontaninus, ? de fontaine ? : Oleo sicionio. . . : mincis aqua fontanina (impr. fontaniva), E, p. 99. Forengatus ? : Refrigeratorium ad febre mala intus forengata, F, p . 121. Friedor, frigdor, ? froideur ? : Unguentum prouatissimum . . . ad maltas infirmitates qui ex frigdore generantur, A, p . 20-21 . ? Antidotum tiriace : Tacit . . . ad renom frigdore uel dolore, B, p. 29. -- Pentadeos antidotus . . . : ad imf lationem stomachi seu uentris uel frigdore aliquo, C, p. 47. In- primis oleum communis . . . : corporis friedorem mouet, E, p. 95. ? Oleum uetus. . . friedorem mouet, ibid. ? Unguentum ad omnes friedores sthomaci uel frigdores, F, p. 119. Le mot est relev? par Forcellini-De-Vit dans Theodorus Priscia- nus . On le trouve aussi dans le Corp. gloss . lat., et Du Cange en enregistre de nombreux exemples plus r?cents . Il survit dans l a plupart des langues romanes ; cf. Meyer-L?bke, R. E. W., no 3511, *frigidor. Frontalis, ? fronteau ? [topique qui s'applique sur le front] : Oleum amigdalinum quod alii rnetopium, alii frontalem (impr. fontalem) uocant, E, p. 96. Frusa, nom de plant e Antidotum ad memoria . . . : flegmon herba . . . ipsa est quam rus- ti[c]e frusam uocant unde paleam ordeum pellunt, B, p. 30. Quelques lignes au-dessus, le scribe a ?crit herba fleomon. BULL. DU CANGE . 1929 9 130 ANTOINE THOMAS . s'agit vraisemblablement du bouillon blanc, dont un des noms latins est phlomus (= ?Mien) ; cf. Rolland, Flore pop ., VIII, 146. Fumigosum, adv., ? d'une mani?re fumeuse ? [en parlant de l'es- tomac] : Antidotum qui dicitur Maurentius. . . : eos qui. . . acidum uel fumigosum ruptant per digestiones sanat, A, p. 22-23 ; cf. D, p. 77 . L'adj. fumicus, pour fumidus, enregistr?, sans indication d e source, par le Lexique lat.-fran?. de M . Chatelain, a donn? nais- sance ? un verbe * f umicare, conserv? tel quel par l'italien et qui a r?guli?rement ?volu? en funkier dans le patois picard (voir Gode- froy, o? l' on trouve aussi le subst. funkiere, ? fum?e )), qui survit dans le pays de Bray). Le Dict. lat.-fran?. de Benoist et Goelzer donne fumicosus d'apr?s le Th. nov. latinitatis publi? par le cardi- nal Mai, recueil qui ne remonte qu 'au xxre si?cle (c 'est la Panor- m?a d'Osbern) . Dans A et D, g pour c peut ?tre la sonorisation normale de e intervocalique, ou ?tre d? ? l'influence du lat . class. fumigare. Gabola, ? strobile, noix du cypr?s ? : Pannum quad invenit Gaidemari referendarius . . . : gabole cypressi, giniperi semen, C, p. 61. Forcellini De-Vit n'a que le masculin galbulus, qui est dans Var- ron. La chute du premier 1, due ? une dissimilation, s ' est produite de m?me en lat . vulg. dans *abula 1, forme postul?e par le fran? . able, ablette, nom de poisson, et dans * caclus, pour calculus, forme postul?e par fane . fran?.. citait, encore usit? en Poitou, Saintong e et Aunis, chaillau (auj. caillou), etc. Gacetum, gazeetum ? Antidotumt ad epar confortandum : reuponticum puluer. . . accipis per triduo in gaceto, F, p. 107. M?me formule, p . 112, avec la va- riante accipiet per triduum in gazecto. Galanga, galingal, a galanga ? : Electarium galieni . . . : piretrum une. II, galanga une. II, C, p. 54. --- Collirio. . . : aloen . . ., galanga . . ., nardo, F, p . 147. ? Item aliam. . . piper, galanga, gario filos masculos, ibid ., p. 150. ? Con- 1. Je mets un ast?risque, bien que la forme abula se trouve dans Du Cange (addition d e Carpentier), parce que cette forme, relev?e clans un compte de 1239, est calqu?e sur le fran- eaia NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 13 1 Polio purgatorii. . . : reupontico . . ., galingal. . ., cinamo, ibid., p. 163. ? Electuarium ad eum qui cibo. ., non potest sumere . . . : gingiber . . . , galingal . . ., petrosilinu, ibid ., ibid. Cf. Meyer-L?bke, R. E. W., no 1856, et Lokotsch, Etym . W?rterb. der europ. W?rter oriental. Ursprung, n? 765. La forme galingal se trouve non seulement dans Pane . prov., mais (comme l'a not? Diez) dans 1'aile. esp., l'ans. fran?. et l'anglais. Carpentier, dans une addi- tion ? Du Cange, a enregistr? gallingar et galingan, d'apr?s des textes latins de Saint-Orner et de Corbie. Dans la langue arabe, ? laquelle on le rattache, ce mot se termine par -an. On comprend qu e la consonne finale soit devenue l ou r, par dissimilation, mais on comprend moins bien qu 'elle ait disparu. Le ms. Bibi. nat., lat. 11219 (IX P s .), donne galenga et galinga (fol. 139b et 1390). Le plus ancien exemple de la p?n?tration du mot en latin se trouv e dans une lettre adress?e, ? ce qu'il semble, h l'empereur Charles le Gros, o? on lit calangani Glalliea nux . Voir ci-dessous mu gallica . Gazoetnm . Voir ci-dessus gacetum. G eliana? : Emplastrum ad soluendum seu purgandum . . . : tereuentina. . . , goliana oborum . . ., oleo duke, E, p . 85. Gleneliorespane? Antidotum ad cauculosos . . . : costo. . ., geneliorespane, D, p. 68. Il faut ?videmment consid?rer spane comme le g?n. f?m. de spa- nus, forme fr?quente pour hispanus, ? d'Espagne? ; mais le premie r ?l?ment reste ? ?lucider. Gera, nom d'une maladie : Antidotum quid icitur Maurentius . . . : infirmitate curat quod gera dicitur, B, p. 22-23. Para?t ?tre une transcription de ?sp& ; serait-ce l'?r?syp?le, sacer ignis ? Gleroboth[a]ne, ? verveine ou b?toine ? : Unguent?m prouatissimum . . . : pipinella, geroboth[a]ne, api i folia, A, p. 20-21. Transcription alt?r?e de iep? ?oticv1 (hiera botane dans Pline, 1 . W . I-loyd, Moi . du commerce du Levant, trad . Furcy-Iiaynaud, II, 616 . 132 ANTOINE THOMAS . hierobotane dans Marcellus, gerobotanis, etc., dans Corp. gloss. lat.) ; cf. Rolland, Flore pop., VIII, 38 et 206. Gigartum, p?pin du raisin : Epithima dysintericis aliter. . . : cortices mali granati. . ., nue gigarti, C, p. 59. ? Epithima dysintericis . . . : cortices mali grana- gigarti, ibid., ibid. Latinisation, non attest?e ailleurs, de y?yapTov. Rapproch? ? tort par le D r Sigerist (Verzeichnis, p. 211) de gigarus, donn? par Marcellus comme le nom gaulois d 'une plante, lequel survit dans l'ital. gicaro, gichero, vari?t? d'arum, omis par Meyer-L?bke . Cilium, pour lilium, ? lys ? : Ad /leurra deponenda . . . : radicem de gilium, F, p. 146. Cf. ital. giglio, frioul. dzi, engad. djildja (Meyer-L?bke, R. E. W., n? 5040). Giraeincus, ? du collyre dit hieracium ? Item et trocischus . . . : forma[s] trociscos giracineos (impr. girac- meos) et das cum calda aqua, B, p . 39 . Glumes, ? glands ? : Ad capillis ut renascantur. . . : jage arboris glannes, G, p. 160. Exemple ? noter pour l'assimilation de -nd- latin ? -nn-, que connaissent diff?rents idiomes romans. Glicea, ? sorte de l?nitif ? : Antidotum gentilis . . . : ad hictericos salis prodest et uocatur glicea, C, p. 52. Latinisation de y),uxeia, f?m. de 'yXux??, ? doux ?. Glittlnicis, g?nitif? : Pocium ad siringium . . . glittinicis radices, F, p. 146. Graina. Voir ci-dessus crama. Granatus . Voir ci-dessus eramatus . Grassola, ? orpin ?? : Unguenturn prouatissimum . . . : iosquiamo, herba grassola, st?c- cados, A, p. 20. 11 n'y a pas d'art. crassula dans le Th. ling. lat., et l' on ne trouve ni crassula ni grassula dans Du Cange . Forcellini-De-Vit, dans son Glossarium, enregistre crassula, sans r?f?rence, avec cette br?ve d?finition : ? genus herbae ?. Dans les Sin. Bartholomei et l'Al- phita, publi?s par Mowat, figurent deux plantes distinctes, eras- NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 133 sida maior et erassula minor ; cf. Rolland, Flore pop., VI, 99 (orpin). Les botanistes modernes ont cr?? le nom de crassulac?es, qu'ils appliquent ? la famille des plantes grasses, parmi lesquelle s ligure l'orpin ; cf. cette int?ressante citation d 'Evrart de Conty dans Godefroy, IX, 240 : ? Le herbe appellee orpim ou crassule en fran?ois, de laquelle on fait les couronnes acoustumeement e n Pycardie la nuyt de saint Jehan Baptiste ? . Grosellarius (ou -um), ? groseillier ? : Ad caliginem oculorum. . . : prunellas de grosellario uirides, G, p. 161. L. Bothmann a relev? sur le dernier feuillet d'un ms. de Bruxelles, qu'il attribuait au xe si?cle, et publi? dans le t . V (1845), p. 204, d e la Zeitschrif t de IIaupt, une recette mentionnant la ? radix sacrae spinae quae vulgo groselarium vocatur ? . Diez s 'y r?f?re dans son article grosella 1. Cette recette est republi?e, plus exactement, dans le recueil de Steinmeyer et Sievers, sous le no MLIX2, et les ?di- teurs nous apprennent qu' elle est transcrite au dernier feuille t du ms. 3714 par une main qui n' est pas du xe si?cle, comme le ms. lui-m?me, mais seulement du x ue 6. Le grosellario de G, dont le DT Sigerist attribue l'?criture au xle si?cle, est donc un peu ant?- rieur au groselarium cit? par Diez . On n'a pas de -t?moignage auss i ancien, ? beaucoup pr?s, sur l'existence dans les langues germa- niques du nom analogue de la groseille (allemand kr?usbeere ou krauselbeere, etc.), auquel Diez rapporte l'?tymologie du fran?ai s groseille, groseillier et des mots romans apparent?s . Je retiens cependant, avec Meyer-L?bke 4, l' ?tymologie comme plus que pro- bable, et je refuse ?nergiquement d 'accepter celle que vient de pro- poser Gamillscheg 6, ? savoir un type latin vulgaire *acricella, d?riv? du lat. classique acer, ? aigre ?. Il est certain que le nom d u fruit, attest? en fran?ais d?s le xiie si?cle, ne comporte pas ? l ' ori- gine une forme avec l mouill?. Palsgrave para?t ?tre le premie r auteur qui ?crive groseille, et groselle est encore fr?quent au xvrie si?cle 6. Pour le nom de l 'arbuste, bien qu ' on trouve les gra - 1. Elem . W?rterb . der roman. Sprachen, 4? ?d. (1878), p . 174 . 2. Alihochd . Gloss ., tome III (1895), p . 605 . ? Cortex radicis sacre spin? quQ vulgo grose- larium vocatur a . 3. Op . cit ., t . IV (1898), p. 396 . 4. R . E .W.,n?4765 . 5. Etym. Miller?). d . /ranz. Spr ., art. groseille . 6. Voir Thurot, De la Pronon? . franc., I, 372 . 134 ANTOINE THOMAS . phies groseilles, groseillier et gloseiller ? la fin du xiie si?cle, la forme la plus fr?quente est en -elier 1. Richelet, qui enregistre gro- seille et groiseille pour le fruit, en d?clarant que ? tout Paris di t groseille s, donne groselier et groiselier pour l'arbuste, en ajoutant que ? l'usage d?clar? est pour groselier D . Gugia? : Oleo nardo. . . : mastice. . ., gugia. . ., opobalsamo, F, p. 145. Gumfita, etc., substance, analogue au cozumbrium (voir ce mot ci- dessus), qui entre notamment dans la confection du thymiama : Katapotias ad tussent . . . : myrra. . ., gumfita . . ., galbanu, C, p. 49. ? Trociscos cardiacis . . . : thivapiru, lithos magnite, gumfita, ibid. , p. 55. ? Pannum quod inuenit Gaidemari referendarius . . . : zinzi- ber, cozumbru, cumfita, ibid., p. 61. ? Unguentum marciatum . . . : aloe. . ., cumfita. . ., musco, ibid., p. 62. ? Unguentum pentamiro n quem utebatur lybia augusta. . . : mastice . . ., gumfitis . . ., oleu nardu , ibid., p . 64. ? Confectio timiame : cozumbrio . . ., storace. . ., con- E, p. 89. Transcription du grec de basse ?poque yoi.p(T-ti, qui appara?t dans Aetius. ? Cf. Sinon. Bartholomei, ?d. Mowat, p . 17 ; Alphita, ?d. Mowat, p. 44, 179 et 185. Dans le dernier passage, on lit : ? Timiama, i[d est] cozimbrum vel /ex ladani ; milita, idem ; gal- lice /l'aune ensens . D Guropila? : Ad neruos incisas. . . : barbara. . . quam (impr. quamquam) quidam a/ram uocant, quod guropilas ad vita reuocet, F, p. 153. Idiosmus, ? menthe ? : Unguentum prouatissimum. . . : saturegia, idiosmu, balsamita, A, p. 20. Transcription de i l8u6ap.o? ; cf. l'art. hedyosmos de Forcellini- De-Vit, o? sont cit?s Pline et Apul?e, auxquels il faut ajouter Mar- cellus, XXX, 62 (edyosmi, aut erucae ramulos). Idora? : Antidotum adonasii : idora, . . . costu, F, p. 110. 1 . Voir Godefroy, IX, 730 . ? Carpentier a ajout? h Du Cange un texte de 1379 o? on lit groaelerio (A I'abl.), forme calqu?e sur le fran?ais . Mon confr?re P . Marichal veut bien m'informer que ce texte provient de Bezornay, ?cart de la commune de Vitry, canton de Cluny, arr. de M?con (Sa?ne-et-Loire) . NOTES LEXICOGRAPIIIQUES . 135 Imbilicus, ? nombril ? : Catarlicum quod apositum imbilico uentrem mouet, F, p. 157. Comme le rappelle Meyer-L?bke, R . E. W., n? 9045, 1' Appendix Probi condamne la forme imbilicus par umbilicus . Incratare, ? ?tre malade ? : Gira gallieni. . . : neque aliqua querilla ineratantibus inferi[t] , B, p. 30. La substitution d'in- a ae- du lat. classique est int?ressante en ce qu' elle explique les formes nasalis?es des langues et dialectes romans qui sont ?num?r?es par Meyer-L?bke, R .E. W., n? 231 , aegrotus. Ineulpidiare, ? injecter dans le vagin ?. Antidotum sotira . . . cura uino calido inculpidiata constringit , E, p. 81 . Du grec iyxo?i (' , que Cassius Felix transcrit plus litt?ralement par encolpizare (?d. V. Rose, p. 191) ; cf. ci-dessus eneompilmaro . Indigeries, ? indigestion )) : Antidotum ad pulmones id est dolorem intl?orio, in f lacionem , tussent, F, p. 104. ? Qui frequenter uomunt. . . : de indigeno cibi uel (impr. ingerie cibile) potus conuenit uomere, ibid., p. 164. Ce mot est dans Marcellus, XX, titre, XXVIII, 56, et XXX, 51. Forcellini-De-Vit l ' a relev? dans la r?gle de saint Beno?t et Favr e l'a ins?r? dans son ?dition de Du Cange d 'apr?s le Vocabulaire latin-fran?ais d'?vreux, publi? en 1877 par Chassant, o? il est tra - duit par ? trop menger ? . Infisima, etc., ? emphys?me ? : Emplastrum usia. . . : ad infisimatum, E, p. 88. ? Emplastrum iosia. . . : ad infiximata, F, p. 117. Il ne semble pas y avoir d' autre exemple de la latinisatio n d'?vcp?rnlv.a. Inismoisus. Voir ci-dessous tenesmosus . Inmendare, ? amender ? : Antidotum mosa. . . qui longu tempere uexantur releua[t] a a [impr. ano] inmendat, F, p. 114. Inplaustricus, ? de la consistance d'un emplatre ? : Oleo masticinum . . . : quoquis ad medietate, est enim medium'cali- dum et inplaustricum, F, p. 144. Latinisation d 'i?raaaTtx??, non attest?e ailleurs . 136 ANTOINE THOMAS . Ingnimatizare ? faire infuser ? : Oleum uetus . . . : per se autem balsamo ingttimatizatus sanat, E, p. 95. ? Oleo milinum. . . : inquimatizatus urinam et sudorem re- primit, ibid., p . 97. Transcription d'a-(zu?xT(?e:v . Du Cange donne un exemple d e ce verbe tir? de la traduction latine d'Alexandre de Tralles (ms . Bibl. nat., lat. 688'1). Interamen, ? int?rieur [de la coloquinte] ? : Catapucias catarticas atanasii . . . : coloquintide interaminis, F, p. 130. Variante de interione (voir ci-dessous), tir?e du radical du lat . interior (comme interaneus, mais avec le suif. -amen). Cette va - riante para?t ?tre la base ?tymologique du catal . entramenes (f?m. plur.), variante d'entranyes, ? entrailles ?. Interione, a int?rieur [d'un fruit, particuli?rement de la colo - quinte] ? Nombreux exemples relev?s par le D r Sigerist, p. 209, art . colo- quintis, et p. 212, art. interiones . I1 convient de remarquer que, dans cinq cas, les scribes ?crivent interiore pour interione, par suite d'une confusion entre le grec ivTepuLvl et le lat. interior. Cf. Corp. glossar. lat., III, 591, 38, etc. : ? interionis id est introcolo- quentidas ?, et III, 564, 18 : e gelela interioris coloquintida ?. Interus ? : Ad lateris dolorem interns de sauta similiter de elbo et de ulmo , G, p. 164. Je conjecture qu'interne est une faute de scribe pour interruscus, e ?corce int?rieure ?, dont j 'ai signal? la pr?sence dans le Corp. gloss . lat., o? il est glos? par cortex mediana, et dont j ' ai expliqu? la formation et attest? la survivance dans Pane . proven?ale. Lampagio, ? oignon ? : Emplastrum prouatissimo ad creptura . . . : buluo narcisso quod est semite lampagione plus f ortior est, A, p . 19. Cf. mon art. lampadio dans M?l. L. Hauet, p. 516-517. 1. Voir mon article enieruscie dans Romania, XXXVII, 119-120, et ajouter qu'on trouv e aussi l'ancien fran?ais entreras dans des recettes publi?es par P. Meyer, Ibid., p . 362, no, 5 et 10 . NOTES LEXICOGIRAPIiIQUES . 137 Lateris, lad-, a lathyris ? : Rodomelle catarticum . . . lateridos . . ., polipodium, C, p. 46. ? Catarticurn (impr. cartaticum) quartanariis. . . : lacteridias. . ., eufur- uiu, E, p. 91. ? Cataplasma ydropicis . . . : lactoarede (impr. latte arede) . . ., aloen, ibid., p. 93, ? Incipiunt catartica ad fleuma soluenda . . . : lacterida semen, F, p. 137. ? Antidotum quod fortiter soluit. . . : erba darbaria id est semen lactori, G, p. 161. Transcription de Xa?up(? (Dioscoride), souvent alt?r?e sous l 'in- fluence du lat . lac. Latos, acc. plur. de latus, ? c?t? )) Item epitoma ad /lauses . . . : farina de /enogreci. . . super Iatos dolentis, F, p . 143. Lat. class. latera. Lenau. Voir ci-dessous linare. Lentisciola, enregistr? sans explication dans le Verzeichnis, p. 212, comme figurant dans une recette du ms . E, p. 8'1, est sans r?a - lit?. Au lieu de : murte /olia et lentisciole, astro, lauro, il faut lire : murte /olia et lentisci, oleastru, lauro. Leusoponio i Unguentum ad sthomacu . . . qui dicitur lcusoponio, F, p. 118. Lienosicus, a qui a mal ? la rate ? : Incipit antidotum filantropum acit. . . ad toraces, lienosicis (impr. limositis), E, p. 82. D?riv?, non attest? ailleurs, du lat. class. lienosus. Lilium. Voir ci-dessus gilium. Limatius, ? lima?on ? : Ad maculas oculorum : limatio rubeo ustulas, F, p. 161. Cf. Meyer-L?bke, R. E. W. , n? 5043, limaceus. Linare, lenare, ? enduire ? : Ad lentiginem de faciem tollendam : . . . faciem linabis, F, p. 141. ? Ad maculas . . . : lenat et purgat, ibid ., ibid. ? Ut facies limpeda sit. . . : louas faciem, ibid., ibid. Lat. class. lenire. Linitru, nom de plante : Antidotum atriani . . . : fenuculi semen, linitru, B, p . 32. Semble ?tre une transcription maladroite de ).tv?8pu?, autre 138 ANTOINE THOMAS . nom de la germandr?e dans Dioscoride, III, 102 ; cf. linodrys, relev? dans Diefenbach par Rolland, Flore pop ., VIII, 168, et cametreus, camitrius, etc., transcription fr?quente de x,7 .c 6pus dans Goetz, Thes. gloss. emend., v? chamsedrys, et dans nos recettes , A, p. 20 ; B, p . 24, 29, 33, 34. Linosum, ? graine de lin ? Refrigerium ad sitem tollenda . . . : linoso trito, F, p. 121 . Cf. un exemple de 1103, provenant de Montpellier, dans D u Cange, Pane. prov. linos et l' esp . archa?que linueso, dont la diph- tongue reste ? expliquer. L'aile. fran?. a la forme f?minine cor- respondante, linouze (dial. de l'Est et du Nord-Est) ; mais on trouv e aussi les formes linuis et linuise, que j ' ai rattach?es ? des types du lat. vulgaire *linutittm, *linutia, dont l' existence n'est rien moin s que certaine ; voir mes M?l. d'?tym. fran?., 2e ?d., p. 67-68. Lioma? : Antidotum gira luccadion. . . : liomas hoc est scabias, F, p. 114. Liptopirithus, e fi?vreux ?? : Katapotias . . . ad eos qui post imfcrmitatem semper liptopiritho s perseuerant, C, p . 48. Alt?ration de 'ktgo-n?pe-ros, 4ta6pEeos, terme que les dictionnaire s latins donnent sous les formes lexipyretus et lixipyretus, avec le sens de ? f?brifuge ? . Lisis, ? rel?chement ? : Antidotum socie. . . : ad . . . indiiestos et qui lista uentris paciuntur , F, p. 100. Transcription de X?atc, qu ' on ne trouve pas latinis? ailleurs en ce sens. Liutdinosus, ? atteint de lividit? Antidotum adrianion. . . : dabis. . . liuidinosis, F, p. 100. D?riv?, non attest? ailleurs, de liuidus, liuidinus. Madracontium, nom de plante : Antidotum uestianu . . . : madracontium, B, p . 26. Semble ?tre une faute de scribe pour dracontium, ? serpentaire D . Malacidia? : Medicamen malaime. . . : ad splenis duricia, ad manus, a[d] mala- ci llas, ad pedes, F, p. 128. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 139 MaIaxaturius, ? propre ? amollir ? Oleo lentiscinum . . . : uirtutem habet. . . malaxaturiam, E, p . 97. D?riv? de malaxare, non enregistr? dans Forcellini-De-Vit . Margelli, nom de plante : Antidotum ad memoria . . . : Recipit hec : herba margelli cum ues- bascum, B, p . 30. Le Dr Sigerist propose dubitativement de corriger en margellicum , mais cela n' explique pas le mot, qui parait sans rapport avec mar- gella, bas grec (tiapyE .?a, ? corail ?, enregistr? par Du Cange d'apr?s une glose [= Corp . gloss. lat., II, 353, 36] . Massa leontis, ? racine de liv?che )) : Antidotum diatrionpiperon . . . : massa leontis id est radix leuis- tici, D, p. 79-80. Cf. Corp. gloss. lat., III, 548, 15 : radix libesti massaliastica,qu e Goetz rapproche de Dioscoride, III, 53 . Medium, mediolum, ? jaune [de l'oeuf] ? : Cataplasma ad oculorum feruore. . . : mediu obi elixi . . ., tondis cum medio obi, E, p. 92. ? Idem refrigerium feb[ricitanto] . . . : mediola ouorum et modicum acetum, F, p . 121 . La synonymie de medium et de mediolum prouve qu 'il ne faut pas rattacher l '?tymologie du fran? . moyeu, ? jaune de l'oeuf ?, et de ses cong?n?res, au lat . modiolum, ? moyeu de la roue ?, comme l e fait Meyer-L?bke, R . E. W., no 5627, et comme l' avait fait, bien avant lui, Carpentier (dans Du Cange, 3 modiolus) . Gamillscheg part avec raison de mediolum, mais il semble croire que ce mot existe dans le latin classique, ce qui est erron?, autant que j 'en puis juger. On peut cependant admettre qu'une confusion s' est produite dans le latin vulgaire, car si le fran? . moyeu [d'oeuf] est phon?tiquemen t aussi r?gulier, par rapport au type mediolum, que moyen, par rap- port au type medianum, le prov. mojol, mujol ne s'explique bie n que par modiolum . Melantium, ? nielle ? [nom de plante] : Trociscos asmaticis. . . : castoreum . . ., melantium, C, p . 57. ? Pessus ad concipiendum. . . : fenugrecum, melantium, ibid., p . 65. Transcription de N.E"X?vOtov, plus correctement melanthium, dan s Caton et Pline . 140 ANTOINE THO,IIAS . Melun, ? pomme ? [appliqu? ? diff?rents fruits] : Citonati confectio . . . : mela citonia, B, p. 35. ? Item aliud citona- tum. . . : mela citonia, ibid. ? Diamelon antidotus . . . sucus de mela siluatica, C, p. 49. ? Citoniatum . . . : mela colonia cotta, F, p . 149. Cette forme, calqu?e sur p),ov, est fr?quente dans l' ant. traduc- tion de Dioscoride et dans le Corp. gloss. lat. (IV, 114, 41 ; V, 115, 7, et 464, 26) ; elle a pass? dans les langues romanes ; cf. Meyer- L?bke, R. E. W., na 5272. Metopium, ? fronteau ? et ? huile d 'amande ? [voir ci-dessus fron- talis] : Oleum amigdalinum quod alii metopium . . . uocctnt, E, p. 96 . ? Oleo metopium (impr . metropium) . . ., motopio (impr. nzecopio) in- ducitur (impr. indicitur), ibid., p . 98. Transcription, d?j? dans Pline, de pE'ro'mov, qui a les m?mes sens. 'huera? : Antidotum sotyra . . . : quartanis plus dabis meuero, C, p. 52. Peut-?tre faute de scribe pour numero. Mila, nom de plante : Confectio ytromellis : mila agreste . . . teris . . . et expremis sucus, F, p. 120. Milietis, mulietis? : Antidotum milietis, B, p. 2i, titre X . Mulietis, ibid., p. 24, art. X. Milisia, nom de plante : Antidotum magnificum . . . : herba milisia, F, p. 142-143. Peut-?tre latinisation de N.sX?Teta, ? m?lisse ?, non attest?e ail- leurs. Millemorbia, ? morelle ? Unguentum prouatissimum. . . : absenti, millefolia, millemorbia, A, p. 20. Cf. Goetz, Th. gloss. emend ., v? maurella (Corp . gloss. lat., VI, 685), et Rolland, Flore pop ., VIII, 101 . Miluus? : Ad eos qui (impr. quis) pilos in palpebre non abent. . . : hoc et mi- luus iubat et pilos reuocat, E, p. 99. NOTES LEXICOGRAPRIQUES . 141 Minare, ? mouvoir, remuer ? : Electuarium ad impinguandum tyssicos . . . : mittis in mortareo e t tamdio minas (impr. minat) ut se misceat, A, p. 18. ? Emplastrum ebriacus. . . : mittis (impr. miscis) in mortario et fortiter minabis malaxa et cumbene minatum f uerit addis . . . uinum optimum., E, p. 88. Mirium? : Antidotum quod /urate). soluit. . . : miriorum scorticam medianam laua, G, p. 161. Miscitare, missitare, ? m?ler ? : Epithema ad epar . . . : miscita (impr. miscitat) insimul et lac epithema, A, p. 20. ? De capitis /radis . . . : toctas histas [herbas] insimul missita, F, p . 126. Fr?quentatif de miscere, dont le part. pass? miscitatus est seul relev? par Forcellini-De-Vit ; cf. Meyer-L?bke, no 5605, *miscitare. Mistare, ? m?ler ? : Antidotwn pionia. . . : trita mista mel quod sut ficit, B, p. 28-29. D?riv? de mixtus (pour mixtus), part. pass? de miseere ; cf. ci- dessus commistare. Meyer-Lubke, R. E. W., no 5617, enregistre le fr?quentatif *mixticare . Morron? : Medicamen quod dicitur gallieni . . . : glutinat humores et morron?, F, p. 142. Mula. Voir ci-dessous sarcus. Morserit, parf. subj . de mordere, ? mordre ? : Antidotum atriani . . . : ad que espalangio percusserit et aranea ue l lupus morserit, F, p. 108. Antidotum trefira. . . : quem serpes aut spalangion morserit, ibid., p. 117-118 . Sur la formation de parf . en -si inconnus au lat . class ., voir Grandgent, Intr. to Vulg. Lat., ? 429, et cf. ci-dessous remisait. Mulietis. Voir ci-dessus milietis. Muscatum, ?muscade ?? : Ad emitriteos . . . : distempera[s] cum saponata de museatu et das bibere, C, p. 50. D?riv? de muscus, 1?4oxo? ; cf. Du Cange. Muserani (au g?nitif), ? musaraigne ? : Antidotum diatesseron. . . contra serpentium sane morsum et. . . ad 142 ANTOINE THOMAS . spalangiorum, scurpionum, muserani et ad caris rabidi medicamen- turn, A, p. 23. Lat. class . musaraneus. Rolland, Flore pop ., VII, 45, a relev? la forme musiranus qu'offre un texte cit? dans la Zeitschr. de 1-Iaupt, 1845, p. 198 [cf. Corp. glossar. lat., V, 372, 22] ; d'autre part mus- cranus (? corriger en museranus) se trouve dans Diefenbach, d'o? il a pass? dans l'?dition du Glossariunz de Du Cange publi?e par Favre. Naronaria, ? sarriette ?? : Ad uomitum faciendum : semen satureie (?) quartz purgatoria m uocant ortulani, et aliqui ipsam naronariam uocant, G, p. 165 . Neuretrotus, ? atteint de fistule entre les nerfs et les muscles ? : Nlulietis : conuenit podagricis et ad omnes causas neruorum ue l neuretroto, id est qui inter neruum et nzusculus fistulant, B, p. 24 . Latinisation de veup?tpwro? qui ne para?t pas attest?e ailleurs . Nimietas, ? surabondance ? : Antidotum ad memoria . . . : et tibi nimietas peduculorum (impr. nimie et aspeduculorum) nocebit, B, p . 31 . Mot du lat . classique. Nouena, nouerna, ? groupe de neuf ? : Pocio ad splenem probata : mittis piper tres nouernas, F, p. 147 tissico et raucidines . . . : lauri bacas VIIII nouernas, ibid., p. 156. ? Ad pleoresin. . . : piper granas nouenas III, ibid., p. 157. Les formes en -ern- sont flues ? l' analogie de ternus, quaternus, Nugluaris? : Antidotum ad filins faciendos . . . : nuglarium grana, D, p . 71 . Nux gallica, ? noix, fruit du noyer ? : Implau[s]tru ad fleurir . . . : mittis insimul hoc est oleo [de] nugleos de nuce gallica, F, p. 126. L'arc. fran?. et le fran? . dialectal d?signent le fruit du noyer sous le nom de noix gauge, etc. (voir l'art. 2. gauge de Godefroy) . Meyer-L?bke, R. E. W., no 3659, suivi par Gamillscheg, voit dan s gallica un d?riv? de galla, ? galle, excroissance du ch?ne et d'autres arbustes D . Je crois que c'est une erreur, et je m'en tiens ? l'opinion de Gaston Paris (Romania, XV, 631), pour qui nux gallica est ? le NOTES LEXICOGRAPIIXQUES . 143 seul reste vivant du vieux nom des Gaules ?, bien que Du Cange , vo galiqua, ait attribu? tI gallica nux le sens de ? noix de galle ?, c e qu' a r?p?t? Carpentier clans l ' art. *galga nux qu'il a ajout? ? Du Cange . Obseruare, obseruare se, obseruari ab, de, et avec l'abl. sans pr?po- sition, ? s 'abstenir de ? : Antidotum filonium . . . : obseruatur (ilnpr. obseruentur) qui acci- piunt, a casco, oliuis, castaneis . . . reliqua accipiant, D, p. 80. ? Con/ectio ad podagra. . . : nulla carnem per duos menses comedat . . . et carne opseruet, F, p. 132. ? Ad panuculis dolentibus . . . : obser- uare debet die bus paucis hab omnibus carnis quaturpedium, ibid., p . 152-153 . ? Ad cotidianurn purgatorium . . . : ipso die obseruet se de carne porcina, G, p. 162. Cf. l'art. observare de V. Rose, p. 237 de son ?dition de Cassiu s Felix. Oeteni, ? au nombre de huit ? : Antidotunz lexapiritus . . . : grocu dragma quatuor, ana dragma ochenas, B, p. 33. Cf. anc. prov. coblas ochenas, strophes qui, huit par huit, ont le s m?mes rimes. ()Moore, ? ?touffer ? : Ad sinanc[en] et gulam . . . : noli tardare quia si non occurreris offi- cantur, G, p. 167 . J'ai suppos? jadis l'existence en lat . vulg. de ce verbe officare (= olf ocare + o/ficere) pour expliquer le prov. et catal. of egar, au fega ; voir Romania, XXX IX, 189. Ogomum? : Antidotum uindiciani . . . : nuces amaras . . ., ogomi semen, F, p. '101 . Peut-?tre pour ocimum, ??xt? .ov, ? basilic ?, ?crit ocimu, C, p. 45, Antidotum hesdra. Ommaterium? : Antidotum magnificum. . . : qui bus et ommateria corporis causa - ria facit, F, p. 143. Ompi cornus? : Antidotum, pancristo . . . : ompi cornus uncie triginta, B, p, 35 . 144 ANTOINE THOMAS . Orisacum ? Antidotum ad disintericos . . . : cibos utiles, caulos decoctos, orisa- cum, F, p . 111 . Semble ?tre une faute de scribe pour oricanum, ? origan ?, ?crit au moins une fois oricanum, ibid ., p. 143, antidotum magnificum. Ostare, ? ?ter ? : Antidotum, qui in tempio escolapium inuentus est (impr. dans le Verzeichnis, p. 202, inuentum esse) dicitur cuius ad f ectus detrait hu - mores et sordidas fleumas desiccat oc est cordis ostare (impr. osta re) cibos hoc soluere tusse hoc abolere potest qui precordia uexat, F, p. 115 . Forcellini-De-Vit signale la graphie ostare, pour obstare, dans Servius, et Gamillscheg, Etym. W?rterb. cl. franz. Sprache, art. ?ter, la construction obstare rem dans Commodien . Paluginosus, ? de nature mar?cageuse ?? : Catasticum dialtea. . . : uentris constrictionem . . . ita temperat ut etiam uetustas et paluginosus squibalas facile proiciat, C, p. 63. Panecellus, ? petit pain ? : Catarticum papis . . . : infermentas in pane et comissis ut coquat et lacis panecellos, F, p. 130. Mot relev? par Forcellini-De -Vit, sous la forme panicellus, dans Plinius Valerianus ; cf. ital. panicello. Panicleus ? Unguentum calidum . . . : adipe anetino . . ., oleo panicleo, E, p . 86. Paracintidiare, ? ponctionner ? : Antidotum sotira . . . : paracintidiatos sine dolore punctum soluit, D, p. 80. Verbe non attest? ailleurs, tir? de rapamevte7v, m?me sens. Pariclum ? Citoniatum . . . : mitis in pariclo citonia trita, F, p. 149. Peut-?tre diminutif du celtique *parium, ? chaudron ? ; cf. Meyer-L?bke, R. E. W., no 6246. Paritago : Antidotum diamacir. . . : poligono, paritagine, ?, p . 20. Ce mot, enregistr? sans explication dans le Verzeichnis, p. 215, n'est qu'une faute de scribe pour plantago, ? plantain ? ; cf. B, p. 36, o? on lit correctement plantagine. 145NOTES LEXICOGRAPHIQUES . Pectinalis, ? p?nil )) Ad menstrua restringenda . . . : fac. . . quomo[do] emplastrum et uno ponis ad reni et altero ad uentre usque ad pectinalem, A, p. 19. Le latin classique emploie pecten dans le m?me sens . Les langues romanes se servent ordinairement de formes d?riv?es telles que : *pectiniculus (fran?., prov., portug.), *pectinreulus (esp.), *pecti- nio (ital.) ; il est int?ressant de retrouver notre pectinale dans les dialectes de Naples (peteenale) et de Raguse (petenali). Voir Meyer - L?bke, R . E. W., nos 6328 et 6331. Peduster, ? qui va ? pied ? [par opposition ? ? volatile ? ] Item p[n]eumatosis sthomachi. . . : dabis eis manducare et de uola- tilibus et pedustribus, F, p. 142. Variante de pedester, non attest?e ailleurs, calqu?e sur paluster. Peligrum ? Epithima optima . . . : pane infusa in peligru, C, p. 64. ? Epi- thima dia finition optimum . . . : pane infuso in peligru, E, p. 94. Pepona, autre nom de la plante argemonia : Antidotum thiriacum climation .. . : argimonia, que alii pepona dicunt, C, p . 54. Cf. biboma, bibona, bibonia, bidonia, birbonia dans Diefen- bach cit? par Rolland, Flore pop., V, 263. Peratrum. Voir ci-dessous piratrum. Perdicia, perdicias, ? pari?taire ? : Trociscos arnazonos . . . : cum suc() herbe perdiciadis, C, p. 58. ? Ad scrof olas. . . : herba perdicia que est latinis herba paritaria. F, p. 151. Transcription de mspBLxi&?, Pline a la forme neutre perdicium ; cf. ci-dessous perdigalis . Perdigalis, ? pari?taire ? Unguentum prouatissimum. . . : conio, perdigalis, lactuce folia, A, p. 21. Perdicalis herba dans Apul?e, Herb,, 8 ; cf. ci-dessus perdieia , Corp. gloss. lat., III, 548, 10, et Rolland, Flore pop ., X, 53. Perfolium? : Dentisfritium. . . : yreus iliricis. . ., perfoliu, E, p . 89. 1 0BULL. DU CANGE . 1929 146 ANTOINE TROAIA.S . Perfugatio, ? suffocation ? : Antidotum coloquentidus . . . : ad. . . subitas perfugationes, D, p. 70. Lat. class. praefocatio. La confusion des pr?fixes per-, prae-, pro- est fr?quente en latin vulgaire ; cf. ci-dessous profocare, et mon art. sur fane. prov. perchoindar, clans Romania, XLVII, 360. Peripleumaticus, a atteint de p?ripneumonie ? : Antidotum tiriate. . . : facit. . . peripleumaticis, B, p. 29. Cf. peripleumoticus dans Marcellus, XXX, 34, var. Peripleumoniacus x , ? atteint de p?ripneumonie )) : Epithema diamellon. . . : faciens . . . peripleumon[i]acis, B, p. 22 . ? Hoc acharistum antidotum : facit. . . peripleomoniaci[s], tissicis, D, p. 80. Peripleumoniacus est dans Marcellus, XX, 18 ; cf. ci-dessous pieu- moniacus. Perpetotare ? : Medicamentum ad mamillas uirginis ut perpetotent, B, p. 37. Perscreare, ? cracher d?mesur?ment ? : Antidotum mosa . . . : similiter ei[s] qui persereant, F, p. 114. Mot non attest? ailleurs . Perses, a p?cher ? Antidotum ad epar expermentatum : folia de persu, F, p. 111. Cet emploi de perses pour persicus est int?ressant en ce qu'il rend vraisemblable que le nom de couleur persus, attest? au ixe si?cle dans les Gloses de Reichenau et qui survit dans l 'ital. perso, le fran?. pers, etc., se rattache bien ? la couleur de la p?che ; cf. Meyer-L?bke, R. E. W., n? 6431. Petrosinulum, ? persil ? : Antidotum filonium. . . : crocum . . ., piratrum. . ., petrosinulum , F, p. 115. M?tath?se pour petroselinum, fournissant une forme interm?- diaire entre le lat. class. et l'ital. petrosemolo, prezzemolo . Pipinella, a pimprenelle ? : Unguentum prouatissimum.. . : malbas, camimila, pipinella, A, p. 21. M?me forme dans Benedictus Crispus (vil e -vIite s .), Ad. Mai, 1 . On lit dans B, p . 24, art. X, pleuripleumonicos, faute do scribe pour peripleumonicos . 147NOTES LEXICOGRAPHIQUES . Classici Auctores, V, 394 ; pipenella dans le Corp. gloss . lat., III, et dans le ms. Bibi. nat., lat. 6862, du me s : (Romania, XLII, 382) ; pipenilla dans W. Schmitz, Misceli. tironiana, 1896, p . 66 (cit? par Rolland, Flore pop ., V, 268) ; pinponilla dans le ms . 62 de Chartres, du xe s. (communication du D r Wickersheimer) . D' o? il suit que le type ?tymologique *piperinella, mis en avant par Gamillscheg, clans son Etym . W?rterb. d. /ranz. Spr., art. pimprenelle, ne saurait ?tre accept?. Piratrum, ? pyr?thre ? : Antidotum atrianion . . . : euf orbium . . ., poratri. . ., amomi, F, p. 100 . ? Antidotum adriani . . ., piratrum . . ., Bariofilis, ibid., p. 103. ? Antidotum filonium . . . : crocunz . . ., piratrum . . ., ibid., p. 112, 19.3 (impr. piraru) et 115. ? Unguentunz ad omnes fricdores : euforuio, storace, piratro, ibid., p. 119. ? Ad fleuma deponenda. . . : origano . . ., peratro, ibid., p. 146. ? Pocio ad infricdacionis . . . : pi- per. . ., piratro, ibid., p. 156. Lat. class. pyrethrum (= ls?pEOpov) ; cf. ital. pilatro. Pisarium? : Item ad ipsa rem [= ad ragadias] . . . : [si] auteur non potis, i n modo pisario intus inici [= inice], F, p. 122. J'incline ? croire que pisarium est d?riv? et synonyme de pisum, ? pois ?, pris comme mesure ; cf. B, p. 26 : ? in modum auillane ? , etc., F, p. 100, et C, p . 162 : ? in modum fabe ? . Plagellula, ? compresse ? : Calasticum dialtea. . . : prodest si maiori plagellula inducta ab stonzacho usque ad uessice loca omnia complectatur, C, p. 63. Caelius Aurelianus emploie plagelia dans le m?me sens ; le diminutif plagellula ne para?t pas attest? ailleurs. Plaustrum, ? empl?tre ? : Emplastrum catarticum : hune enim plaustrum ponitur super um- bilicum, E, p . 83 . Cf. Meyer-L?bke, R. E. W., ne 2863. Pleomoniaous, ? atteint de pneumonie ? : Antidotum panchristus .. . : dabis. . . ad sthomaticos, ploomoniacos, epaticos, D, p . 72. Cf. ci-dessus peripleumoniacus. 1.48 ANTOINE TH0111AS . Pneumatosis, ? gonflement ? : Trociscos amazonos, qui f acit ad stomachi pneumatosis, C, p . 55. ? Item pn[e]umatosis sthomachi, id est inflacio, F, p. 147. Latinisation de neeup4m ot?, non attest?e ailleurs . Polmoniticus. Voir ci-dessous pulmonit?cus. Populinus, puplinus, ? de peuplier ? : Oleo puplino, E, p. 96. ? Unguentum ad melancolicum restrin- gendum : oleum populinum, F, p . 155. Lat. class. populneus et populnus. Porcellago, ? pourpier ? : Ad febres incidendas : porcellagines et bete sucis mixtus infus a lana super umbillicus inponis, B, p. 39. Le latin classique ne conna?t que porcillaca et portulaca. Sur les formes vulgaires porclaca et porcacla (A, p. 18, et F, p . 157), voir mes Nous). Essais, p. 318-320 et p. 367. Carpentier a ins?r? por- cada dans Du Cange d'apr?s les gloses de la traduction d' Alexandre de Tralles, Bibl. nat., lat. 688'1 : c' est une transcription alt?r?e d e porcacla, qui se trouve aussi dans le Corp. gloss. lat. Postmingere, ? uriner p?niblement ?? : Antidotum ad renium dolorem et ad uessiea et qui postmi[njgunt , F, p. 106. Compos? de post et de mingere, non attest? ailleurs. Prefundus, ? profond ? : Antidotum d iahcadion : f acit ad. . . reumatismum pectoris, qui ex prefundarum fleumarum in pectoris laborat, F, p. 116. La substitution de l'e ? l'o du latin classique peut ?tre due ? la dissimilation (cf . prov. preon, prion, catal. pregon, et ci-dessou s retundum, pour rotundum), ou ? une confusion entre les pr?fixe s pro-, pre- et per- ; cf. ci-dessus perfngatio et ci-dessous profocare. Prodigo, ? prurit ? : Unguentum ad prodiginem sine ad escabias in corpore, F, p . 125. Lat. class. prurigo . On sait que dans le verbe prurire le latin vulgaire a introduit, par dissimilation, un d ? la place du second r : de l? l'ital. prudere, le prov. pruzir, le portug. pruir, etc. ; voir Meyer-L?bke, R. E. W., art. 6802, et cf. ci-dessus cidagricus. Profoeare, profucare, ? suffoquer ? Mulietis. . . : ad dipsnoicos (sic) qui toracem constrictam habent NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 149 ita ut profocentur ut uix respirent, B, p . 24. -- Antidotum de ste- faven. . . : ad mulieres qui profucantur de matricem, F, p. 155. Lat. class. prae f ocare ; sur la confusion des pr?f, per-, prae- , pro-, voir ci-dessus perfugatio et profundus. Proriginata, ? prurit ? : Miracopum pro apantemos [ = apostemas] et scabiola minuta cum proriginata, F, p. 141. D?riv? de prorigo, lat. class. prurigo. Prunella, ? fruit du groseillier s : Ad caliginem oculorum . . . : prunelles de grosellario airides, G, p. 161 . Diminutif de prima, pour prunum, ? prune D . Cf. Fortunat, XI, 18, et Goetz, Thes. gloss. emend., vo prunella. Ptypicus. Voir ci-dessous typicus . Pulmoniticus, ? pulmonique ? : Antidotum tiriaca . . . : ad suspiriosos, ad pulmoniticos, D, p. 73 ; cf. la var. polmoniticos, F, p. 115. Le lat. class. n'a que pulmonaceus. La d?sinence est emprunt? e ? pleuriticus, etc. ; cf. pleumoniticus dans Marcellus, XVI, 68. Pulpa, ? polype [dans le nez] ? : Qui abet pulpa in naso, F, p. 156. M?me forme, mais appliqu?e ? la poulpe, dans Theodorus Pris- cianus, IV, 2. Puluis, s. f., ? poudre ? : Puluis ad sincopen . . . : puluera fada das, C, p. 50. ? Catarti- cum. . . : et ceteris pulueres, E, p. 90, li. 2 d'en bas. ? Collirio. ., : facis puluere singulatim suptilissima, ibid., p . 147. ? Antidotu m diabotanicum. . . : in puluere subtilissima, ibid., p. 155. ? Confectio diaximicio. . . mittis ipsa puluer. . ., super ipsa puluer, F, p. 119. ? Item ad ipsa rem [= ad ragadias] . . . : de ipsa puluer, ibid., p. 122. ? Item ad proriginem . . . : in puluer molissima redigis, ibid ., p. 123. Puncta, ? point, pointe, douleur pongitive s : Panno ad punctas tollendum de (impr. et) pectorem, F, p. 148. ? Pocionem ad pun[c]tas, ibid . N' est dans ce sens sp?cial ni dans Forcellini-De-Vit, ni dans Du Cange ; survit dans l'ital . punta, ? point de c?t?, pleur?sie s, dans le Trang. pointe et le prov. pouncho, etc. 150 ANTOINE THOMAS . Purgatoria, ? sarriette ?? : Ad uentrem soluendum : purgatorio /olia. . ., purgatorio granum, G, p. 162. ? Ad uomitum faciendum : seinen satureie (?) quam purgatoriam notant ortulani, ibid ., p. 165. Quaturpedia, ? quadrup?des ? : Ad panuculis dolentibus . . . : obseruare debet . . . hab omnibus carnis quaturpedium, F, p . 152-153 . Cf. Meyer-L?bke, R. E. W., n? 6947, *quattuor pedia. Rabis est enregistr? par le D r Sigerist dans le Verzeichnis, p . 216, avec un renvoi ? l'art. fel (p. 211), o? l'?diteur cite, ? la suit e de /el caprinum, etc., la mention de / el rabis, p . 37, ce qui porte ? croire qu'il consid?re rabis comme le g?nitif d'un nom d'animal. La recette invoqu?e (ms . B) est ainsi imprim?e : Item ericius prindes et deo camna extente rabis uiuum et / el eius tollis . ?J'avoue que deo camna m'est inintelligible ; mais il faut certainement corriger extente nabis en exenterabis, futur du verbe latin bie n connu exenterare, ??ventrer?, Donc il s'agit du fiel du h?risson, e t il y avait lieu d'inscrire dans le Verzeichnis le mot ericius, tant ? son ordre alphab?tique qu'? l ' art. fel. Rapistria, ? ravenelle ? : Antidotum qui f acit ad f ortitudinem . . . : armoraci semen, quod alii rapistria dicunt (ms . dicum), B, p . 25. Lat. class . rapistrum ; alt?r? en radistria (judicieusement cor- rig? par Goetz en rapistria) dans Corp. gloss . lat., III, 575, 44. Recedere, ? mettre en r?serve ? : Ad caliginem oculorum. . . : distempera et recede in uase uitreo, G, p. 16'1. Verbe non attest? ailleurs au sens transitif . Reconbibere, ? boire de nouveau ? : Oleum amigdalinum. . . : ut reconbibat, E, p . 96. Combibere est seul attest? en lat. classique. Rediscoquere, ? faire recuire ? : Antidotum diaprassium ad tussicos . . . : disquoquis medietate . . . et rodiscoquis omnia, F, p. 104. Mot, non attest? ailleurs, compos? avec re- et discoquere . NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 151 Reiactaro, ? rejeter, vomir ? : Antidotum sotira . . . : salibam pinguem cito reiactare fuit, C, p. 51. Forme vulgaire pour reiectare. Reliquare, ? liqu?fier ? : Implastrum diarsinico . . . : colofoniam et oleum reliquas in anum, C, p. 61. ? Unguentum quod dicitur gira. . . : omnia reliquabis, F, p. 124 . ? Medicamen ad esthomaci dolorem . . . : reliquas in calda, ibid., p. 127. ? Catapudias qui de presenti mitiga[nt] . ., reliquaui s ut (impr. aut) in vino poscena [= post cenam] ternas accipias , ibid., p. 135. Lat. class. liquare et deliquare (?crit aussi delicare) . Remediosus, ? qui a besoin de rem?de ?? : Item ericius . . . : marnillas circumlinis remediosis, B, p. 37. Remollare, ? amollir ? : Unguentum marciatum aliter. . . : remollat si qua duritia in epate f uerit, C, p. 62. Cf. ci-dessus emollaro. Repati, ? souffrir de nouveau ? : Antidotum atriani . . . : his autem qui siccatus ropaciuntur, F, p. 108. Mot non attest? ailleurs . Resealdare, ? r?chauffer ? : Ad splenem rescaldandum, F, p . 148. Compos? avec le pr?fixe re- et excaldare . Mot non attest? ailleurs ; cf. ital. riscaldare, esp . arch . rescaldar, prov. mod . rescauda. Rescreare, ? vomir ? : Antidotum sotira . . . : si aliquem sanguinem rescreat (impr. res- ceat), D, p. 81 . Compos? avec le pr?f. re- et screare. Mot non attest? ailleurs . Resolserit, parf. sbj . de resoluere, ?faire fondre ? : Epithima dysintericis . . . : supermittis pise [= picem] et cum se resolserit, superfundis in rnortario, C, p. 59. Cf. ci-dessus morserit . *Restridere. Voir ci-dessous testridere. Retronella, nom de plante : De capitis fractis . . . : arcentella, retronella, F, p. 126. 152 ANTOINE THOMAS . Peut-?tre faut-il corriger en cetronella, la m?lisse ou citronelle ; cf. Rolland, Flore pop., IX, 14. Rotundus, ? rond ? Medicainen malaimatum . . . : alumen retundum, F, p . 128. La forme dissimil?e (ret-, pour rot- ; cf. ci-dessus prefundus), que postulent toutes les langues romanes, a ?t? depuis longtemps signa- l?e en latin vulgaire ; voir Schuchardt, Vokal., II, 213. Reumadiare, ? ?tre atteint de fluxion ? : Antidotum quod inmurrale uocantur . . . : /acit ad ornnia esthoma- cum inbicille reumadiantem, F, p . 110. Lat . class. rheumatizare . Rizopcnicum? : Antidotum trifera. . . : silino sperma . . ., rizopenico, D, p. 69. Rotau? : Antidotum acaristum . . . : castoreum . . ., roeau. . ., piper alleu, F, p. 110. Rouarium, ? ch?ne rouvre ? : Item ad fico. . . caprefolio carbone similiter de rouario (impr. derouario), F, p . 122. Para?t ?tre pour rouerio, d'o? le limousin mod. rouvei ; voir mes Essais, p. 76. Rucula, ? roquette ? : Antidotum ad ilii dolorem . . . distempera cunt suco rucule salua- tice, F, p. 164. Pour 'erucula, diminu tif d'eruca ; cf. Rolland, Flore pop., II, 82-84. Rumica, a ronce ? Ad caliginem oculorum : erba celedonia sucus ouo pieno . . ., ci- mione de rumica ouo, G, p. 161. Il est bien certain qu'il s' agit de la ronce, et non de la plante au x nombreuses vari?t?s que les botanistes nomment rumex, et le vul- gaire patience (cf. cima rubi, tr?s fr?quent dans nos recettes) . Mal- gr? le silence des dictionnaires latins usuels, rumex se trouve plus d' une fois, sp?cialement dans Marcellus, au sens de ? ronce ? . Rumica, au lieu de rumex, est form? comme filica au lieu de filix, que j ' ai signal?, il y a plus de vingt ales, dans la vieille traductio n latine d'Oribase (M?langes L . Hauet, 1909, p. 510), et il explique certaines formes du nom de la ronce dans les dialectes romans . NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 153 L'exemple de rumica ajout? par les B?n?dictins ? Du Cange = Corp . gloss . lat., II, 176,7] para?t sans rapport avec le n?tre , mais c'est bien de la ronce q u'il s'agit dans un glossaire du Vatica n publi? par L. Duvau en 1889 et que signale Rolland, Flore pop., V, 171. Sabigo, ? sabine ? : De oleo sartino . . . : mittis sauina . . ., leba[s] sabiginem et proicis herba bene colata foras, F, p. 144-145 . Tir? de sabina par substitution de suffixe . Saeuma, a poids ?quivalent ? cieux livres ? : Unguentum diacissum . . . : mittis oleo sacumas III, hoc surit lib. VI, E, p. 87 . Pour sacoma (= ar?pcwp.x, adxup.a), dont les exemples connus n'ont pas ce sens pr?cis . Sagumon, ? verveine ? ? : Grocomagma con/ectio. . . . groco, courra, sagumine (impr. sa- gumme), B, p. 37. Cf. l' art. sagmen de Forcellini-De-Vit, et Rolland, Flore pop ., VIII, 38. Sal, s. f., a sel )) : Medicamen quod dicitur gallieni. . . : frittas sales, F, p. 142. A remarquer le genre f?minin (le lat . class. n'admet que le masc . et le neutre) qu'ont retenu plusieurs langues et dialectes romans , notamment l ' espagnol, le catalan et le proven?al . Saliola? : Antidotum ad ilii dolorem . . . : Rp [= recipit] spica, saliola, gin - giber, G, p. 164. Je conjecture que saliola est un diminutif de *salia, pour saluia, ? sauge ?. Les noms que porte la sauge en hollandais (salie) et dans le dialecte picard (saille) nous obligent ? remonter ? un type d u lat. vulg. *salia. Meyer-L?bke, R. E. W., n? 7558, suppose que le picard est emprunt? au hollandais ; c'est peu vraisemblable . Gode- froy a relev? saille dans l'Aciculaire des oiseaux de proie (ms. de Lyon, 697), mais sans en deviner le sens . Un exemple plus ancie n figure dans le Secret des secrets, Bibl. nat., fran?. 562, fol. 41 vo : aloyne et rommarin, auroine et saille, qui sont de moult chauld e nature. 154 ANTOINE THOMAS . Simla, ? sanie ? : Antidotum pionia . . . : his qui saniam jactant, B, p. 32. Lat. class. sanies. La forme vulgaire sania, qui figure dans l e Corp. gloss. lat., III, 206, 17, est le type des formes romanes ?num?- r?es par Meyer-L?bke, R. E. W., no 7577, sanies. Saponata? : Ad emitriteos . . . : distempera[s] cum saponata de muscato et das bibere, C, p. 50. Peut-?tre faut-il corriger en saporata, en sous-entendant aqua. Sareus : ? chair [d'un fruit] ? : Mulier ut non concipiat . . . Item aliam : Sareus (le mule accipiat et grana qui ibidem sunt, F, p . 140. Je vois dans sarcus une latinisation de ac?p, a?pxos, et dans mule une alt?ration du lat. morum, e mitre, fruit du m?rier ?, due ? l'influence du moyen allem. mulber pour mur ber. Saxifrica, e gr?mil ?? : Ad petras fra[n]gendas que in uesica sunt saxifrieae semen, hoc est milio saluatico, F, p. 165. Cf. Corp. gloss. lat., III, 594, 71 ; 626, 26 ; 628, 59 : saxifrica milio gruino. D 'apr?s 1' Etym. VV?rterb. der franz. Sprache de Gamill- scheg, le nom de la grue doit ?tre reconnu dans la premi?re syllabe du fran? . gr?mil. D' autre part, le gr?mil porte dans certains dia- lectes italiens le nom de may savaj, a millet sauvage? . J'ajoute que, dans nos recettes, on trouve indiff?remment saxi f raga et saxifrica, sans qu' on puisse d?terminer s 'il s'agit du gr?mil ou de la saxifrage. Scala, ? coupe, tasse ?, pris oomme nom de mesure : Ad epar .. . : mitte tres scala de wino, F, p . 149. Emprunt germanique ; cf. Du Cange, scala 3, et Forcellini-De- Vit. Seaxolegia, slareia, ? sclar?e ? : Unguentum prouatissimum . . . : ysopo, scaxolegia, scordio, A, p. 21. ? Ad tortionem uentris : slareie semen, G, p . 163. Cf. mon art. sclareia dans Rev. de phil., litt. et hist. anc., 1907, p. 199-201 . Scemosis. Voir ci-dessus chemosis. Seillatieus. Voir ci-dessus essillatieus. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 155 Scomeiare se, ? uriner sous soi ? Antidotum gera . . . : qui de aliqua passione se scomeiant (impr. scomelant), C, p. 46. Meiare et commeiere sont seuls attest?s en latin ; scomeiare est pour *excommeiare. Scorticatura, e ?corchure ? : Epithema enemos afra barbara. . . : sinus gluttinat (impr. glut- tinas) magnifico et scorticatura, B, p. 38. Cf. mon article sur ce mot dans M?l. L. Hapet, 1909, p. 523. Seeimdum, pr?p ., ? comme, autant que ? Conf ectio ad antidotum ad omnes dolores. . . : ad omnes qui paciun- tur dabis seeimdum auellana in aqua calida, F, p. 138. Semotim . Voir ci-dessous simuti. Senedium? : Ad fleuma deponenda . . . : probatum est ad senedium, F, p. 146. Sententieus, ? atteint d'une affection des intestins ?? : Electuarium deaprasium. . . : sanat tissicus, sententious, F, p. 117. Semble ?tre une faute de scribe pour stentinicus, mot non attest ? ailleurs, qu 'on peut rattacher ? stentinus, e intestin ? ; voir ci-des- sous stintinus . Sera, ? soir ? : Item et trocischus . . . : das cum calda aqua sera et mane, B, p. 38. ? Antidotum diaprassiu . . . : mane et sera similiter, E, p. 89. ? Catar- ticum. . . : quod si sera accipere uolueris non cenabis, ibid., p. 90. ? Catarticum artriticis. . . : dabis sera eunti dormito, ibid., p. 91. ? Item oxiporio ad sthomaco. . , : mane. . . et a sera similiter, F, p. 133. - Ad uocem rauca. . : tata sera accipiat sucus mente, ibid., p. 1541 .M?me forme dans Anthimus, 23, ? ajouter ? celles que citent D u Cange et Forcellini-De-Vit ; cf. ital. sera. Serpes, ? serpent ? : Confectio hadriani . . . : include (impr. includet) gallum simul e t serpente aspero, serpe[s] ueneno suo occidit gallu, A, p. 17. ? Anti- dotum trefera. . . : quem serpes aut spalangion morserit, F, p. 117-118. C'est le nominatif class. serpens, avec la chute phon?tique de n de- vant s, d' o? le lat. vulg. a tir? une d?clinaison *serpes (serps chez Fortunat), *serpis, repr?sent?e dans plusieurs langues romanes ; 156 ANTOINE THOMAS . cf. Meyer-L?bke, R. E. W., n? 7855, 2, et mes Essais, p. 220 et 289. Setaciare, ? cribler, sasser ? : A f acie mulieris ut sit candide . . . : polenis /cale farina . . . sotaeiat a unge f catie, F, p. 124. Setacium, ? crible, sas ?, est attest? clans Corp. gloss . lat., V, 59, 24, mais le verbe est douteux dans V, 495, 55, o? l '?diteur corrige satagit en setaciat, et les exemples de Du Cange ne remonten t qu'aux xuue-xive s. Ce verbe est connu dans les langues romanes , bien que Meyer-L?bke, R. E. W., n? 7499, l' ait pass? sous silence. Siat, subj. pr?s. du verbe esse : Ad fistule caualli. . . : ipse vermis moritur et sanat essia et in homi- nem siat, F, p . '150. Cf. Grandgent, Introd. to Vulgar Latin, 1907, p. 176. Sieeatus, ? soif ardente ?? : Antidotum atriani . . . : his autem qui siceatus repaciuntur dabis in melligrato, F, p. 108. Mot non attest? ailleurs, tir? de l'adj . siccus, avec le suif . -atus , au lieu du suif. -itas du lat. classique, lequel ne conna?t que le part. pass? siccatus, de siccare, au sens de ? qui a la bouche s?che ? . Sidia, ? baies [du cypr?s] ? : Antidotum diamacir . . . : cypressi sidia, A, p. 20. ? ?ipress o sidia, B, p. 36. ? llledicamentum quod dicitur gallieni . . . : s?d?as flores, F, p. 142. Semble une latinisation, non attest?e ailleurs, de a(81ov, ? ?corce de grenade D . Simuti, ? ? part ? Trociscus diaspermaton aliter . . . : opiu simuti teris (imprim ? simutiteris), C, p. 55. Graphie vulgaire du lat . class. senzotim . Sinero, ? cesser ? Unguentum ad proritum . . . : trials proritum et mox sirret, F, p. 159. Lat. class. desinere. Singulatus, ? pris isol?ment ? : Item alium qui uocant diaptissaron. . . : tondis, ternis singulatas et remensuras et permissis ( permisces), F, p. 136. Lat. class. singulus muni d'un suffixe. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 157 Sinonita? : Antidotum esperimentatum . . . : bacas lauri sinonita, F, p . 1'10. Sintexis. Voir ci-dessous syntexis. Sisiqulaca ? Antidotum ad epilenticos . . . : ciconie femur sic[c]um . . ., sisiqu- laca, F, p. 111. La d?sinence semble indiquer un nom de plante. Sisomum, ? s?same Antidotum ad filios faciendos . . . : sisomi semen, ortice semen, D, p. 71. Lat. class. sesamum, transcription de a4aa?ov. Le passage de l'l a i et (sous l'influence labialisante du ?) de l'a ? o n'a rien de sur- prenant. Slareia. Voir ci-dessus scarologia . Sorsus, ? gorg?e Ut quanto uellis bibas. . . : cum sinistro manu accipe et uno sor- sum bibe, F, p. 141. Sorsus, pour * sorpsus, se rattache ? sorbere ; c' est un substanti f participial tir? du supin *sorpsum, au lieu de sorptum. Il survit dans l'ital. sorso, ? gorg?e ?, et dans ses nombreux d?riv?s, tels qu e les diminutifs sorsetto, sorsettino, sorsino, ?petite gorg?e s, les verbes sorsare et sorseggiare et le substantif sorsata, synonyme de sorso. Spinus . Voir ci-dessus albus spins. Staupus, ? coupe, vase s, pris comme mesure : Potiones aloeticas . . . : mel staupos II. . . et addis pieno staupo de melle, F, p. 139. ? Pocio ad splenem . . . : uino staupos VIIII. . . , in primo stupo (sic) mittis piper, ibid ., p. 147 tissico et rauci- dines . . . : stapo (sic) pieno de melem, staupos VIIII de uino, ibid., p. 156, ? Ad pleoresin . . . : mel et uino staupos VI, ibid., p. 157. ? Ad currantiam . . . : bibe melida calida staupos VI, G, p. 162. Contra dissentericos : farinam de frumento puram cum aqua frigida distempera staupo pieno, ibid., p. 166. ? Potio contra demonia- cum. . . : uino staupos VIIII, ibid., ibid. Mot d' origine germanique. Cf. Du Cange, s . v? ; Corp. gloss. latin., III, 604, 44 (quiatus tertio pars staupi) ; Meyer-L?bke , R. E. W., n? 8238. 158 ANTOINE THOMAS . Stintinus, etc., a intestin ? : Antidotum ygia. . . : ad tortura stintinorum, B, p . 28. ? Antido- tum, sotira. . . : reuma uel colera per stentinas ponit mediocrem f e- brem per stentinas, E, p . 88-81 . ? Emplaustrum ad eos qui quando ad sella sedunt et stintinus foras exit, ibid., p . 83. Voir des formes analogues dans Goetz, Thes. gloss . emend ., v? intestinum ; cf. ital. arch. stentini, ? intestins ?, dans Ant. Oudin, Rech. ital. et fran? . (Paris, 1653) . Stipthicus. Voir ci-dessous typicus. Strictor, ? Constriction ? : Antidotum egfas. . . : strictorem pectoris linet, D, p. 67. ? Anti- dotum erga. . . : strictorem pectoris leuat, G, p. 163 1. Cf. anc. prov. estrechor (aujourd'hui estrechour) et ane. fran?. estroiteur. Stupus. Voir ci-dessus staupus. Suauiare, ? adoucir ? : De capitis fracas. . . panno linio assatum et de mel lenitutn super ipsas plagas inpone ad suauiandum, F, p. 126. Les dictionnaires classiques ne connaissent que le sens de ? bai - ser ? pour le verbe suauiari ou suauiare, ?crit souvent sau-, et le glossaire latin-fran?ais . Bibl. nat., lat. 7692, cit? par Carpentier clans Du Cange, traduit par beser la forme fr?quentative suaui- tare, -ari. Le sens d' ?adoucir ? a seul pass? clans Parie . prov. suaujar et dans l'anc. fran?. souagier . Dans ces deux langues, d'ailleurs, on trouve beaucoup plus fr?quemment un verbe avec le pr?fixe ad-, qui survit dans quelques patois . Cf. Meyer-L?bke, R . E. W., n? 735, *assuapiare ; Godefroy, assouagier ; Levy, Pet. Dict. prof). - fr., asuaujar ; Mistral, assiausa. Subaurosus, ?tirant sur la couleur de l'or? : Malaima quadrigaria . . . : tandium coquis ut subaurosum hoc est melinum colorem red[d]at, F, p. 131-132. Mot non attest? ailleurs, compos? avec le pr?f . sub et aurolus , i . Peut-?tre faut-il ajouter ? ces exemples stridorem pectoris Unit, C, p .48, et ad strido - rem pectoris, ibid ., p. 52 ; estridorem pectoris; F, p .107, o? le d aurait pris, par confusion gra- phique, la place du groupe ct . Pourtant, ad stridorem pectoris se trouve dans Marcellus , titre XVI, et ? 97 . NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 159 Subinfrigidare, ? refroidir l?g?rement? : Epithema enemos afra barbara. . . : levas caccabo subinfrigidas et super spargis calcantu, B, p. 38-39. Mot non attest? ailleurs, compos? avec le pr?f . sub et infrigidare . Subtepefacore, ? faire l?g?rement ti?dir ? : Catarticum uindiciani . . . : in la[c]te caprinunz subtepefaetum, F, p. 129. Mot non attest? ailleurs, compos? avec le pr?f . sub et tepefacere . Subuentrale, ? bas-ventre ? : Emplastrum gira . . . : ad dificultate urine subuentrale positus, F, p. 120. Cf. lat. class . subuentrile. Sulfina, nom de plante : Unguentum prouatissimum . . . : apii folia et petroselini, eruce, sulfina, A, p . 20-21 . Peut-?tre identique ? sulphuraca, plante ainsi nomm?e parce qu'elle a l' odeur du soufre ; cf. Du Cange, *self uracha, et Alphita, ?d. Mowat, p. 49, dens equinus. Noter que certains dialectes ita- liens disent soulf en et sol/na pour a soufre ? (Meyer-L?bke, R. E. W., n? 8443) . Sumatofilias? : Medicanzen sumatofilias, F, p . 128. Suspirum, ? soupir ? : Antidotum diapolliten . . . : suspiro conpescit, F, p . 103. ? Anti- dotum ad pulmones . . . : inflacionem, tussem, suspirum, ibid., p. 104. Subst. verbal de suspirare substitu? au lat. class. suspirium ; cf. Meyer-L?bke, R. E. W., no 8489. Syntexis, ? atrophie ? : Electuarium ad empiicos . . . : flegma dissoluit, syntexis iuuat, C. p. 53. ? Trociscos diaspermaton aliter, qut jacit ad tussem et sintexis, ibid., p. 55. Transcription de a?vrr4I? ; voir syntexis dans Forcellini-De-Vit. Tana? : Ad lateris dolorem. . . : mitte super unzbilico et non tollis (impr. 160 ANTOINE THOMAS . collis) usque dum maiorem et minorem causam soluat, et tana cetera da bibere cum paucis granis piperis, F, p. 164-165 . Tannauite, ? vigne sauvage ? : De capitis fracas . . . : bislingua, tamtauite, febre f ugia, F, p. 126. Para?t compos? avec tamnus, ?vigne sauvage ?, et uitis, ?vigne D . Tassollus? : Electuarium ad tusse. . . : tassollus de anagallico (impr. deana gallico), F, p. 148. Cf. ci-dessous taxillus et texelltts. Taxillus, ? pastille ? : Trociscos ad uomitum resistendum . . . : facis taxillos ampliores abellane, C, p. 56. Cf. ci-dessus tassollus, et ci-dessous texellus. Taxioso? : Antidotum diatesseron. . . : ad uniuersas uenenif Bras (impr. ue- nenilesi f ergs) potiones taxioso, B, p . 23. Tempia, ? tempe ? : Emplastrum gira . . . : f acit ad capitis dolore. . . positus in fronte et templas, F, p. 120. ?Caput si dolere (impr. dolore) ceperit. . . : deun- gis frontem et aortas templas et (impr. er) naribus, ibid ., p. 141. Anc. fran?. temple, prov. templa, etc. ; voir Meyer-L?bke, R. E. W., no 8635. Teuesmosus, tenismosus, ? qui a souvent envie d ' aller ? la selle ? Antidotum diarnacir . . . : tacit disintericis, ciliacis, lientericis , tenesmosis, A, p . 20. ? Antidotum diamachir : tacit autem disinte- ricis, lientericis, tenismosis, D, p. 81. D?riv? de tenesmus, TEavee???, ?t?nesme? ; cf. la le?on alt?r?e inis- moisis, B, p. 35 . Tentica? : Antidotum sotira. . . : quando iam et tentica nihil profecerit, E, p. 80-81. Cf. tenticum, glos? par l'anglo-saxon sprindit, Corp. gloss. lat. , V, 397, 2 . Testridere? : Confectio olei ad capitis dolore. . . : coccione incendis, si non tes- triderit coctum est, F, p . 145. NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 161 Semble ?tre une faute de scribe pour *restridere, mot non at- test? ailleurs, compos? avec le pr?fixe re- et stridere, ? p?tiller ? . Testugo, ? tortue ? : Litargicis. . . : caprinum cornu (impr. carnu) incensum et sangui- nis testuginis aquaciem frontem eius inlinis, F, p. 173. Cf. Meyer-L?bke, R. E. W., nG 8687, testudo, *testugo, o? est not? l'ital. testuggine. Texellus? : Item ad lateram cale f aciendam . . . : exinde lacis texellus caliche et ponis ad latere, F, p. 139. Cf. ci-dessus tassollus et taxillus. Thivapiru, ? souffre natif ? : Mulietis. . . : [thi]ubapiru, iusquiam[u], B, p. 24. ? Antidotum apollonium. . . : tiubapiru dragma tres, ibid., p. 26. ? Antidotum lexapiritus. . . : tiubapiru, iosquiamu, ibid ., p. 33. ? Antidotum hesdra. . . : thivapiru . . ., hyosquiamu. . ., ibid., p. 45. ? Antidotum onus. . . : opopanace, thivapiru, ibid., p. 52. ? Electarium ad idem ut supra : thivapiru . . ., storace, ibid., p. 53 . ? Trociscos cardiacis. . . : piper, thivapiru, ibid., p. 55. ? Emplastrum diasteriacus . . . : se- men sinapis. . ., tivapiru, E, p. 84. Transcription du g?nitif 9eiou ?aupou, fr?quente dans les texte s post?rieurs, o? elle est souvent tr?s alt?r?e ; cf. Goetz, Thes. gloss. emend., art. sulphur et sulphur uiuum, et Alphita, ?d. Mowat, p . 32, 180, 186, 215, 216 et 233 . Tibicus. Voir ci-dessous typicus . Timola? : Medicamen qui bus ulcera in tiuias nascuntur precipue a timolas, F, p. 131. Probablement h corriger en tiuiolas, diminutif de tibia, pour tibia. Tipicus, tipus . Voir ci-dessous typicus et typus. Toctus. Voir ci-dessous tottus. Torquimina, plur ., ?tranch?es, coliques? : Item antidotum acharistum. . . : facit. . . ad torquimina et ad uigi- lantes et ad omnia uenena, D, p . 75. ? hoc acaristum antidotum . . . : facit. . . a[d] torquimina et uigilantia et ad omnia uenena, ibid ., p .80. BULL . DU GANGE . 1929 11 162 ANTOINE THOMAS . ? Antidotum sotira . . . : soluit torquimina, ibid., p.80-8i . ? Antido- tum diadrionpiperion. . . : qui frigus paciuntur, torquimina, do- lores intolerabiles, F, p. 102. D?riv? de torquere, que le lat. class. ne conna?t que sous la forme contract?e termina. Il y en a un exemple dans le Corp. gloss . lat., II, 595, 33, qui offre aussi la forme torcimen dans le m?me sens, IV, 393, 47 . Tostare, ? faire griller ? Item antidotum diospoliten Galieni . . . : ciminum. . . frixum tosta- tura, B, p. 22 et 31. D?riv? de tostus, part. pass? de torcere, qui figure dans Forcel- lini-De-Vit ; cf. Meyer-L?bke, R. E.W., n? 8813, o? l' on est surpri s de ne voir citer que l'italien, l'espagnol et le portugais, car toster est fr?quent en ano. frangais et survit dans quelques patois . Tottus, toctus, ? tout ? De capitis fractis . . . toctas histas [herbas] insimul missita, F, p. 126. ? Ad lateram calefaciendam . . . : hoc Lotto missis in uino, p. 139. On sait que le grammairien Consentius signale, pour la condam- ner, la forme vulgaire tottus, pour tores, mais il est utile d 'en rele- ver des exemples dans les textes. Trascalamus, ? millepertuis ? : De capitis fractis . . . : centaurea, trascalamu (impr. tras calamu) , F, p. 126. Voir Goetz, Thes. gloss. emend., v? triscolan, et Rolland, Flore pop., III, 169 et 172-173. Le nom, plus ou moins alt?r?, est tr? s vivant dans le provengal moderne ; cf. Mistral. art. trescalan. Trecocinaro. Voir ci-dessous tricoscinare. Tremulosus, a qui ?prouve des tremblements ? : Sotera. . . : paraliticis siue tromulosis, B, p. 25-26 . ? Gira gal- lieni. . . : omnibus tromulosis et inpetiginosis (impr. -ginisis) . . . iubat, ibid., p. 30. ? Antidotum gyra galieni. . . : arteriacos, tre- mulosos. . . sanat, C, p. 67 . ? Antidotum coloquentidus . . . : ad tre- mulosos et ad sideratos quod paralisin greci dicunt, D, p. 70. D?riv?, non attest? ailleurs, de trernulus. Tricoscinare, etc., ? tamiser ?, et trocoscintun, a tamis ? : Antidotum aliud. ., : iterum trecocinas subtiliter trocoscino, B, NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 1.63 p. 36. --- Antidotum ygia quod interpretatur salus omnis . . . : omnia tundis et tricoscenas, C, p. 48. ? Katapotias disintericis . . . : om- nia. . . tricoscena, ibid., p. 50. ? Emplastrum usia . . . : tundis, tricocinas, teris cum aceto, E, p. 88. Antidotum tiriaca . . . : omnia diliienter teris et tricocinas, F, p. 115 . ? Ad maculas oculorum. . . : tricocinas et in oculis mittis, G, p. 161 . Voir mes art . tricoscinare et tricoscinum dans les Mdl. L. .Havet, p. 526-527 . Triginosus? : Antidotum adrianion . . . : dabis . . . liuidinosis cum retentis aut triginosis, F, p . 100. Trissago, ? germandr?e ? : Antidotum ad tusse . . . : herba trissagine, F, p. 110-111 . Cf. l' art. trixago de Forcellini-De-Vit et Rolland, Flore pop., VIII, 168 ; ajouter Marcellus, XVII, 46 ; XXV, 39, et Corp . gloss. lat., II, 209, 16 ; V, 517, 22 . Tritare, ? broyer ? Electuarium ad impinguandum tyssicos . . . : mittis nude pineis in mortareo trita[s] diligenter, A, p . 18-19. ? Antidotum pionia . . . : trita mista mel quod sut ficit, B, p . 28-29. ? Trociscos f austiniani. . . mittis trociscum unum in mortario, tritas et extempera[s] cunt aqu a cisternina, C, p. 58. ? Antidotum ad renium dolorem . . . : hec om- nia tritas et inmissis f ebrientibus cum aqua calida, F, p. 106. ? An- tidotum gira luccadion . . . : oppopanacis tritas aput mel, ibid. , p . 114. Verbe d?riv? de tritus, part. pass? de terere, qui a un i bref e n lat. class ., mais qui para?t avoir eu un i long en lat . vulg., h en juger par les nombreuses formes romanes qui s 'y rattachent ; cf. Meyer-L?bke, R. E. W., n?s 8922, *tr?tare, et 8923, *tr?tiare. Ga- millscheg, Etym . Wtirterb. d. fr. Sprache, art. tri, attribue au fran?. trier une origine gauloise peu vraisemblable . Trocoscinum. Voir ci-dessus tricoscinare. Trullio, ? sorte de vase ? : Ad apostima . . . : farina de f aue pestata trolionem (impr. pestata- trolionem?) plenum, F, p . 133. ? Medicamen basilicon. . . : tundis il- lut et in trolionem (impr. intra lionem) regelas, ibid., p . 159. 164 ANTOINE THOMAS . Diminutif de trullium., d?j? dans Theodore Priscianus et dan s Plinius Valerianus . Tusarum ? : Item apogima . . . : saxifrica. . ., tusaro. . ., pulegio, F, p. 137. Typicus, etc. 1, ? intermittent ? et ? atteint de fi?vre intermittente ? : Antidotum qui facit ad omnes passiones. . . : tibicis febricitantibus omnibus curai, A, p. 18. ? Antidotum musa : facit ad omnem ac- cessionem febrium ptypicorum, C, p. 41. ? Antidotum thiriacum . . . : facit ad jebres omnes typicas, ibid., p . 54. Cf. l'art. typicus de Forcellini-De-Vit . Typus, tipus, ? fi?vre, intermittente 2 ? Antidotum pionica . . . : febrientibus . . . uel quolibet typu, 13, p. 32. ? Antidotum teutorito . . . : ad eos. . . qui adsidue tipum patiuntur, ibid., p. 33 ; D, p . 73 ; E, p. 78 (typum) . ? Antidotum theodori- cum. . . : qui multum sudant et quos typus temptat, C, p. 45-46. Cf. l'art. typus de Forcellini-De-Vit . Umbraticus? : Antidotum adrianion. . . : dabis . . . colins, epaticis, arteticis, umbra- ticis, F, p. 100. Umeetativus, ? propre ? humecter ? : Oleo camimelo . . . : est enim uirtutis umectativam, E. p. 98. Mot non attest? ailleurs, d?riv? de umectare. Urigo? . Antidotum ad renium dolorem . . . : qui postmi[n]gurlt aut quasi uriginem. . . faciunt, F, p. 106. Utrium? : Ad dolorem dentium. . . : ipsum utrium in ore Iene, G, p. 167. Utah-ms? : Medicamen ad aureticum . . . : adipes uterinus, F, p. 127. Uuola canina, a morelle ? : Unguentum ad synocas (ebres. . . : herbu strigno que uuola canina dicitur, A, p. 18. 1. Je no rel?ve que quelques exemples . Noter que le mot est ?crit pilicus par distraction , B, p, 30, sous Gira gallieni, et sliplhicits, F, p . 144, sous Otre con/acino (=-- on/acino), pa r contusion avec slyplicus, nstringent e . 2. M?me remarque . NOTES LEXICOGRAPHIQUES . 165 Cette plante est souvent appel?e uua canina dans le Corp. gloss . lat., VII, 388 ; cf. Rolland, Flore pop., VIII, 101. Le diminuti f uuula s'est conserv? dans plusieurs langues ou dialectes romans comme nom de la luette (cf. Meyer-L?bke, R. E. W ., n0 9105, *uvula), et c' est dans ce sens que Carpentier l'a ins?r? dans Du Cange, d' apr?s le glossaire lat.-fran?., Bibl. nat., lat. 4120, o? il es t expliqu? par ? quoddam ment bruni parvum pendens in gutture D . Il ne faut pas cependant, comme l'a fait Meyer-L?bke, y voir l'?ty- mologie de l ' ans. prov. leula, qui, ayant un e ferm?, ne peut re - monter qu 'au lat. ligula ; cf. mes Essais, 1897, p . 327. Que ce der - nier mot ait ?t? appliqu? ? la luette, c 'est ce que montre cett e phrase du ms . Bibl. nat., lat. 11219, fol . 113? (Ixe si?cle) : ? ad lego- lam leuandam ?, rapproch?e de l ' expression ? uuam leuare ?, que Forcellini-De-Vit signale dans Pline, XX, 74, 1 . Ventricium, ? g?sier ? : Antidotum ad epar . . . : uentricium galli uirginis, F, p. 112. Je traduis par e g?sier ? d ' apr?s le sens de l'ital. ventricchio, ven- triglio, qui remonte ? uentriculus. Ventrinosus, ? ventru )) : Antidotum ydropigra . . . : facit et ad eos qui ex pinguis humoribu s uentrinosi sunt, C, p. 51. Le lat. class. ne conna?t que uentriosus. Vidiliatius, ? de bdellium ? : Unguentum f rigidum. . . : oleo uidilatio. . ., oleo rosatio, E, p. 86. , D?riv? de bdellium, mot ?crit souvent avec une voyelle ?penth?- tique ; voir l'art. bdellium du Th. ling. lat. ; cf. ole[o] bedella dans E, p . 93, Cataplasma ad febrem, et uedellium dans F, p . 159, Calasti- cum . Vitriola, ? vitriol ? : 1V!edicamen quod dicitur gallieni. . . : calcantum id est uitriola, E, p . 142. Forme plus fr?quente que uitriolo dans Corp. gloss. lat., o? on lit notamment : uitriola id est chalcanthus, III, 630, 44. Vomicatio, ? abc?s ? : Antidotum sotira . . . dessicat de pulmonem uomicationem, D, p. 81. D?riv? de uomica, non attest? ailleurs . 166 ANTOINE THOMAS . ? NOTES LEXICOGRAPHIQUES . Ycera? : Cataplasrna ad uomitum stringendum. . . : uitella ouarum, ycera E, p. 92. Yrinus : Ad lateris dolorem .. : adipes yrini, F, p. 152. Faute de scribe pour yrcinus, lat. class. hircinus, ? de bouc ? ; cf. slaum yrcinum, F, p. 159, Medicaminis confectio . Zarnabo, ? carvi ? : Oleo nardinum . . . : foliu, zarnabo, opobalsamo, E, p. 95. ? Oleo nardo. . . : sylobalsamo . . ., zarnabo . . ., rosa, F, p. 145. Cf. Corp. gloss. lat., III, 630, 59 : ? zarnabo id est careo ?. Zeduar, ? z?doaire ? : Antidotum ad ilii dolorem . . . : semen cauli saluatici, zeduar, ga- riofile, G, p . 164. Mot arabe, d 'origine persane, qui a pass? dans la plupart des langues romanes et dans d'autres (voir Lokotsch, Etym. W?rterb. d. europ . W?rter orient. Ursprung, no 2215). On trouve cidoar, cydoar et zeduar dans Corp. gloss. lat., III, 589, 27 ; 610, 39 ; 630, 57. Du Cange ne conna?t que zedoaria, dans Jacques de Vitry ; cf. zedua- rium dans le Gloss. de Tours (Foerster et Koschwitz, A.ltfr. Ubungsbuch, 4e ?d., 1911, col. 211, li. 138), du xsse si?cle. Pour les multiples formes de l'anc . fran?., voir Godefroy, art. citoual. Je note, comme curiosit?, que Cotgrave enregistre non seulement citouart et zedoaire, mais cretonart, forme doublement fautive, qui lui a ?t? emprunt?e par Antoine Oudin . Antoine THOMAS .